“Her şey çocuklukta belli olur.” “İlk üç yaş kaderi çizer.” “Ben böyleyim, çünkü çocukluğum böyleydi.” Erken çocukluğun bizi geri dönülmez biçimde şekillendirdiği, adeta değişmez bir kader planı çizdiği inancı size de tanıdık gelebilir.
Peki gerçekten öyle mi? Erken çocukluk kaderimizi belirler mi? Cevap dengeli olmak zorunda: erken yıllar gerçekten önemlidir — ama kaderi belirlemez. Ve bu ikisi arasındaki fark, hem büyük bir umut hem de bir sorumluluk taşır.
Erken çocukluk gerçekten önemlidir
Önce hakkını verelim, çünkü bu konuda hafife almak da bir hata olur. Erken deneyimler önemlidir. İlk yıllar, beynin gelişimini, bakım verenlerle kurulan bağı ve strese verilen tepkilerin temelini biçimlendirir. Erken dönemdeki olumsuz ve örseleyici deneyimler, ilerideki bazı zorlukların riskini artırabilir; bağlanma kuramına göre de ilk ilişkiler, bağlanma örüntülerimizin ilk taslağını çizer.
Yani erken çocukluğun bir etkisi yoktur demek, gerçeğe aykırı olur. Soru bu değil; soru, bu etkinin bir kader olup olmadığı.
Ama “önemli” ile “belirleyici” aynı şey değil
İşte kilit ayrım burada. Bir şeyin önemli olması, onun her şeyi belirlediği anlamına gelmez.
Gelişim, üç ya da beş yaşında mühürlenen bir plan değildir; yaşam boyu süren ve olasılıklarla ilerleyen bir süreçtir. Erken çocukluğu, sonucu kesin biçimde yazan bir “mimari çizim” gibi görmek, bilimsel olarak desteklenmez. Erken yıllar bir başlangıç noktası koyar, ihtimalleri şu ya da bu yöne eğer — ama varış noktasını kilitlemez.
“İlk üç yaş her şeydir” efsanesi
Özellikle bir inanç fazlaca abartıldı: ilk üç yaşın, her şeyin belirlendiği “ya hep ya hiç” bir pencere olduğu fikri. Oysa gelişim üç yaşında durmaz; beynin şekillenebilirliğinin (nöroplastisitenin) bir anda kapandığı keskin bir sınır yoktur. Beyin, o yaştan çok sonra da yeni bağlantılar kurmaya, yeniden düzenlenmeye devam eder.
Üstelik bu efsane, ebeveynlere de haksız bir yük bindirir: “İlk üç yılda bir hata yaparsan çocuğu mahvedersin.” Oysa çocuk gelişimi, tek bir dönemin ya da tek bir hatanın esiri değildir.
Değişim ve dayanıklılık
Buradan iki güçlü gerçek çıkıyor.
Birincisi, değişim. Daha önce kişiliğin bile yaşam boyu değiştiğini, hatta yaşlılıkta bile öğrenmenin sürdüğünü konuşmuştuk. Erken örüntüler de böyledir: sonraki deneyimlerle gözden geçirilebilir, yeniden yazılabilir.
İkincisi, dayanıklılık. Zorlu bir çocukluk geçiren pek çok insan, ilerleyen yıllarda gayet iyi durumda olur. Dayanıklılık araştırmalarını derleyen Ann Masten’e göre dayanıklılık yaygın görünür ve çoğu durumda olağanüstü niteliklerden değil, insanın olağan uyum sistemlerinin işleyişinden doğar; Masten bu yüzden ondan “sıradan sihir” (ordinary magic) diye söz eder. Masten, kimin dayanıklı sayılacağının “iyi gitmenin” hangi ölçütle tanımlandığına bağlı olduğunu ve bu ölçütün tartışmalı olduğunu da not eder. Şefkatli bir ilişki, sonradan gelen olumlu deneyimler, mizaç ve destek gibi koruyucu etkenler, gidişatı değiştirebilir. Yani zor bir çocukluk geçirmiş olmak, “ömür boyu hasarlı” olmak anlamına gelmez.
Aynı başlangıç, farklı sonlar
Gelişim psikolojisinde önemli bir ilke vardır: aynı erken deneyim, birbirinden çok farklı sonuçlara yol açabilir; ve aynı sonuca, birbirinden çok farklı yollardan varılabilir. Bu yüzden bir insanın kaderini, çocukluğuna bakarak okuyamazsın.
Çünkü sonucu belirleyen tek bir şey değildir: genler, çevre, zamanlama, sonraki ilişkiler ve deneyimler — ve çocuğun kendi etkin rolü — hepsi karmaşık biçimde etkileşir. Sonradan kurulan güvenli bir ilişki, bir terapi süreci ya da yeni bir çevre, yolu yeniden yönlendirebilir.
Ama tersine de düşmeyelim
Burada bir dengeyi korumak şart. Bütün bunlar “çocukluk önemli değildir” demek değildir. Erken örselenme gerçektir ve etkileri de gerçektir; travmayı küçümsemek de en az determinizm kadar yanlış olur. Romanya’daki kurumlarda ağır yoksunluk yaşadıktan sonra İngiltere’de destekleyici ailelerin yanına evlat edinilen çocukları genç yetişkinliğe dek izleyen bir çalışmada, kurumda altı aydan uzun kalanlarda otizm spektrum bozukluğu belirtileri, yabancılara karşı sınır tanımayan bir yakınlık ve dikkatsizlik ile aşırı hareketlilik belirtileri, yoksunluk yaşamamış karşılaştırma grubuna göre genç yetişkinliğe dek daha sık kaldı. Aynı grupta bilişsel güçlük oranı genç yetişkinlikte karşılaştırma grubunun düzeyine indi ve yaklaşık beşte biri incelenen sorunların hiçbirinde hiçbir yaşta ölçütü karşılamadı; araştırmacılar bulguların başka istismar ya da travma biçimleri yaşamış çocuklara genellenip genellenemeyeceğinin henüz tam olarak araştırılmadığını belirtiyor.
Söylenen şey şu: bu etkiler değişmez ve kalıcı bir kader değildir, ve değişim mümkündür. Yani hem erken zorlukların gerçekliğine saygı duymak, hem de değişimin gerçekliğine inanmak. İkisi bir arada durabilir.
Sonuç
Erken çocukluk önemlidir — temeller atar, ihtimalleri eğer. Ama kaderini belirlemez. Gelişim, üç yaşında mühürlenen bir plan değil; yaşam boyu süren, değişebilen bir hikâyedir. Zor bir başlangıç bazı yolları daha zor kılar, imkânsız değil; sonradan kurulan ilişkiler ve koruyucu etkenler o gidişatı değiştirebilir — ama bu, erken zorlukların bütün izlerinin silineceği anlamına gelmez.
Çocukluğun, hikâyenin başladığı yerdir — ama hikâyenin tamamı değil, ve kesinlikle sonu değil.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Burada anlatılanlar, kendi gidişatınızı ya da çocuğunuzun gelişimini kestirmeniz için değil, erken deneyimlerin neden tek başına bir kader olmadığını anlatmak için yazılmıştır. Çocukluk deneyimleriniz ya da erken dönemde yaşadığınız örselenmeler bugün hâlâ sizi zorluyorsa, bu bir dayanıklılık eksikliği ya da kişisel bir başarısızlık değildir. Bu zorlanma belirgin bir sıkıntı veriyor ya da günlük hayatınızı, işinizi veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız yerinde olur; bunun için durumun ağırlaşmasını beklemeniz gerekmez. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili bir kaygınız varsa bunu bu yazıya dayanarak “nasılsa düzelir” diye beklemeyiniz; çocuğunuzu izleyen hekimle konuşunuz. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa gecikmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurulur; tehlikenin yakın olduğunu düşünüyorsanız ya da emin değilseniz 112 aranır ya da vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurulur. 112 acil çağrı numarasıdır; ambulans, polis, jandarma, itfaiye ve AFAD çağrılarının tamamı bu tek numaradan karşılanır ve her zaman, her yerden ücretsiz aranabilir.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Erken deneyimlerin gelişimdeki rolü ve olumsuz çocukluk yaşantıları (ACE) literatürü; “ilk üç yaş” fikrinin abartılmasına yönelik eleştiriler (ör. John Bruer); yaşam boyu nöroplastisite; dayanıklılığın olağan uyum sistemlerinden doğduğunu savunan Ann Masten’in “sıradan sihir” (ordinary magic) çerçevesi; Romanya’daki kurumlarda ağır yoksunluk yaşadıktan sonra İngiltere’de evlat edinilen çocukları genç yetişkinliğe dek izleyen Edmund Sonuga-Barke ve arkadaşlarının İngiliz ve Romen Evlat Edinilenler çalışması; gelişimde eşsonuçluluk (equifinality) ve çoksonuçluluk (multifinality) kavramları.
