Oku · Dinle · İzle
Psikoloji, insan davranışı ve ruh sağlığı üzerine kısa, anlaşılır ve kaynaklı içerikler.
Terapi ekolleri aynı soruya rakip cevaplar veren yarışmacılar değil, farklı sorular soran araştırma programlarıdır; "modası geçti" ve "bilimsel olan" ifadeleri soru düzeyindeki bir farkı kanıt düzeyinde bir fark gibi sunar — kanıt belirli iddiaları karara bağlar, hangi sorunun sorulacağını değil.
Yüz milyar nöron rakamının izlenebilir bir kaynağı yoktu; sayıldığında 86 milyar çıktı ve nöron başına on glia oranı da birebire indi. Ama dört beyinden gelen bu ortalamanın insan geneline ne kadar taşınabileceği hâlâ tartışılıyor — sayının nereden geldiğini sormak, sayıyı bilmek kadar önemli.
Sınav kaygısı heyecanın yüksek dozu değildir: bedensel uyarılmanın sınav başarısını düşürdüğüne dair kanıt zayıf, aranan eğrisel ilişki bulunamadı ve bilgi düzeyi hesaba katıldığında kaygı sınav başarısını ayrıca yordamıyor — sorunun yalnızca sınav anında yaşandığı varsayımı artık tartışmalı.
Ceza davranışı o an durdurabilir, ama kuralı çocuğun kendi kuralı hâline getirdiğine dair bir bulgu yok; geniş bir literatür fiziksel cezayı küçük ama tutarlı biçimde olumsuz sonuçlarla ilişkilendiriyor ve alternatiflerinden üstün çıktığı tek iddianın deneysel dayanağı 2026'da doğrulanmadı.
Dopamin detoksunun beyni sıfırladığı gösterilmiş değildir: dopamin boşaltılıp yeniden doldurulan bir depo gibi çalışmaz. Terimi yaygınlaştıran kişi bile adın harfi harfine alınmaması gerektiğini söylemişti; altta kalan davranışsal teknikler ise nörokimyasal bir onarım varsayımına ihtiyaç duymaz.
Kan grubunun kişiliği belirlediği iddiası ölçüldü: on binden fazla kişilik iki ülkeli bir çözümleme, altmış sekiz maddenin altmış beşinde kan grupları arasında fark bulamadı ve bulunan farklar dört tipli bir sınıflandırmayı taşıyamayacak kadar küçüktü. İddiayı yaygınlaştıran da bir araştırma değil, bir kitaptı.
DSM ile ICD aynı sistem değildir; küresel standart olarak tanımlanan sınıflandırma ICD'dir ve Türkiye'de resmî tanı kaydı da onun üzerinden yapılır. DSM'nin gücü uluslararası bir yetkiden değil, eğitim ve araştırmadaki yaygınlığından gelir; iki kitap çoğu tanıda birbirine yakındır.
Can sıkıntısı ne onarılması gereken bir arıza ne de yaratıcılık üreten bir makinedir; en çok anılan çalışmanın yineleme denemesi tutmadı, alanın kendi ölçümleri iki klişeyi de desteklemiyor ve zarar bulgularının önemli bölümü tek tek sıkılma anlarına değil, sık ve yoğun sıkılma eğilimine ait.
Evli olanlarla olmayanlar arasındaki iyi oluş farkı gerçektir, ama bu farkın bir bölümü evlenmeden önce zaten vardı, kalan bölümün büyüklüğü araştırmacının hangi yılları "normal" saydığına göre değişiyor ve farkın büyüklüğü ilişkinin niteliğine göre değişiyor.
Sosyal medyadaki "kortizol yüzü" iddiası, kortizol fazlalığının gerçek bulgularından değil, en az ayırt edici olanlarından besleniyor; oysa tanı yüze bakılarak değil klinik şüphenin uygun testlerle doğrulanmasıyla konuyor ve aynadaki bir şişkinliğin çok daha yaygın nedenleri olabiliyor.
Dâhilik–delilik bağı hep örnekle savunulur, oranla değil; üstelik o örneklere konan tanılar bugünkü anlamda konmuş tanılar değil, geriye dönük okuma denemeleridir. Nüfus verisinde görünen bir ilişki var, ama bu bir çizgi değil; tanımı ve ölçümü tartışmalı iki alan arasındaki koşullu bir örtüşme.
Terapi ile dertleşme arasındaki fark ölçülmüş bir sorudur: yapılandırılmamış ama profesyonel bir destek bile çökkünlükte ölçülebilir bir iyileşme üretiyor, yapılandırılmış terapilerin üstünlüğü ise küçük ve çalışmanın kurulumuna duyarlı çıkıyor — ama ölçülen şey hiçbir zaman arkadaş konuşması olmadı.