Bir kelime her şeyi anlatmaya başladığında, hiçbir şeyi anlatmaz olur. “Toksik” tam olarak bu yolda ilerliyor.
Bugün aynı sıfat, hafta sonu planı yüzünden tartışan bir çift için de, eşini kimseyle görüştürmeyen biri için de kullanılıyor. Aynı kelime iki tabloyu birden taşıyamaz — ve taşımaya çalışırken asıl ağır olanı hafifletiyor.
Bu yazı kelimeyi elden çıkarmak için değil, işe yarar hâle getirmek için.
Önce şunu netleştirelim: “toksik” bir tanı değil
Hiçbir tanı sınıflandırmasında “toksik ilişki” diye bir başlık yok. Bu bir klinik kavram değil, gündelik bir sıfat.
Bu onu değersiz yapmıyor. Gündelik kelimeler bazen uzman kelimelerinin ıskaladığı bir şeyi tutar. Ama sınırını bilmek gerekiyor: “Toksik” bir şeyi adlandırır, açıklamaz. Nedenini söylemez, ne yapılacağını hiç söylemez.
Psikolojinin popülerleşmiş kavramları düzenli olarak aynı yolu izliyor: Dar ve ağır bir şeyi anlatmak için doğuyor, sonra genişleye genişleye gündelik rahatsızlıkları da kapsıyor. Bu genişleme kelimeyi güçlendirmiyor, boşaltıyor. “Narsist” (bkz. “Narsisizm Sadece Kendini Beğenmek midir?”) ve “gaslighting” (bkz. “Gaslighting Nedir, Her Tartışma Gaslighting midir?“) aynı yoldan geçti.
Ne toksik değildir?
Listeye buradan başlamak gerekiyor, çünkü kelime en çok burada yanlış kullanılıyor.
Çatışmanın kendisi toksik değildir. İyi giden ilişkiler tartışmayan ilişkiler değil; tartışmayı onarabilen ilişkiler (bkz. “Tartışmayan Çiftler Daha mı Mutludur?“). Hiç tartışmamak bir sağlık göstergesi değil, çoğu zaman kaçınma göstergesi.
Hayal kırıklığı toksik değildir. İki insanın birbirini zaman zaman üzmesi ilişkinin arızası değil, tanımı.
Uyumsuzluk toksik değildir. İki iyi insan birbirine uymayabilir. Ayrılmak için birinin kötü olması gerekmiyor — bu, insanların en çok zorlandığı fikirlerden biri.
Sıkıcı dönemler toksik değildir. Yoğunluğun azalması bir zehirlenme değil, uzun ilişkilerin olağan seyri.
Ve en önemlisi: “Bana kötü hissettirdi” tek başına ölçüt değildir. Sınır koyan bir cümle de kötü hissettirir. Haklı bir eleştiri de kötü hissettirir. Duygunun şiddeti, karşı tarafın kötü olduğunu göstermiyor.
Peki kelime ne zaman gerçekten bir şey gösteriyor?
Anlamlı kullanıldığında “toksik” bir olayı değil, bir örüntüyü işaret ediyor. Üç ölçüt ayırt edici:
Süreklilik. Bir kez olan şey bir olaydır. Tekrar tekrar olan, aynı biçimde dönen şey bir örüntüdür. İnsanlar kötü bir günü değil, kötü bir düzeni tarif etmek için bu kelimeye uzanıyor.
Onarımın olmaması. Sağlıklı ilişkilerde de kırıcı şeyler söylenir; fark, sonrasında ne olduğunda. Özür, düzeltme, “haklısın” diyebilme — bunlar varsa çatışma yıpratmaz. Hiç yoksa, tek tek küçük olan şeyler birikir. Konuşmayı büsbütün kesmek de bir onarım biçimi değil (bkz. “Sessiz Muamele (Küsme) Bir İletişim Yöntemi midir?“). İlişkileri en çok yıpratan tutumun aşağılama olması da bununla ilgili (bkz. “Bir İlişkiyi Ne Bitirir? Mahşerin Dört Atlısı“).
Kişinin küçülmesi. En işe yarar ölçüt bu. Kişi kendini giderek daha az ifade ediyor, daha çok sakınıyor, sürekli önden hesap yapıyorsa; barış ancak kendi alanını daralttığında sağlanıyorsa — kelimenin işaret ettiği şey burada.
Kritik ayrım: bu “toksik” değil, istismardır
Yazının en önemli bölümü burası ve kelimenin en çok zarar verdiği yer de burası.
Şunlar “toksik ilişki” değildir:
Fiziksel şiddet, tehdit, korkutma. Cinsel zorlama. Kimle görüşeceğine, ne giyeceğine, nereye gideceğine karışmak. Telefon, mesaj ya da konum denetimi. Kişiyi ailesinden ve arkadaşlarından yalıtmak. Paraya erişimi engellemek, çalışmasına izin vermemek. Kendine ya da karşı tarafa zarar vermekle tehdit etmek.
Bunların adı şiddet ve zorlayıcı denetim. Ve “toksik ilişki” ifadesi burada yalnızca yetersiz değil, aynı zamanda yanıltıcı — çünkü “iki tarafın da payı var, aralarındaki kimya bozuk” gibi bir şey ima ediyor. Oysa burada karşılıklı bir kimya değil, tek yönlü bir denetim var.
Bu ayrımın çok somut bir sonucu var: Ortada süregelen şiddet varken çift terapisi uygun bir başlangıç değildir. Yaygın klinik görüş, güvenliğin önce geldiği yönünde; ortak oturumlar kişiyi seansta söyledikleri yüzünden riske atabiliyor. Böyle bir durumda gidilecek yer çift terapisi değil, güvenlik planlaması ve destek mekanizmalarıdır.
“Ya toksik olan bensem?”
Bu yazıları okuyan epeyce insanın aklına gelen soru bu ve genellikle sorulmadan geçiliyor.
Önce rahatlatıcı olanı: Çevresine sürekli zarar veren örüntülere sahip kişiler bu soruyu pek sormaz. Sormanın kendisi zaten bir fark yaratıyor.
Ama bu, “o hâlde hiç bakma” demek değil. Bakılacak yer yine aynı: kimlik değil davranış. “Ben toksik miyim?” cevaplanamayan bir soru — genel, ürkütücü ve bir yere götürmüyor. “Hangi davranışım karşımdakini küçültüyor?” ise cevaplanabilir, hatta sorulabilir.
Bir de tersi var. Karşı taraf her itirazınızda, her sınır koyuşunuzda “sen toksiksin” diyorsa, bu bir öz-değerlendirme daveti olmayabilir. Kişiye kendinden şüphe ettirmek, kelimenin en sık kötüye kullanılan biçimi. Sadece çift ilişkileri için mi?
Hayır — kelime bugün en çok aile ve arkadaşlıklar için kullanılıyor. “Toksik anne”, “toksik arkadaş”, “toksik iş yeri”.
Üç ölçüt burada da geçerli: süreklilik, onarımın olmaması, kişinin küçülmesi. Değişen şey ölçüt değil, seçenekler.
Bir arkadaşlıktan çıkmakla aileden çıkmak aynı şey değil. Maliyeti farklı, uygulanabilirliği farklı, çoğu zaman kişinin istediği de farklı. İnternette çok kolay verilen “kes gitsin” tavsiyesi, aile bağlarının bu kadar merkezde olduğu bir yerde çoğu insan için uygulanabilir değil — ve uygulayamadığında kişiye yalnızca bir suçluluk daha bırakıyor.
Oysa arada geniş bir alan var: Temas sıklığını azaltmak. Hangi konuların konuşulmayacağına karar vermek. Görüşmeleri kısa ve kalabalık tutmak. Tartışmaya girmeden konuyu kapatmak.
Sınır koymak, ilişkiyi kesmek değildir. Çoğu insanın ihtiyacı olan da zaten kesmek değil, nefes alacak bir mesafe. Etiketin bedeli
Etiket rahatlatıyor, çünkü karmaşık bir şeyi tek kelimeye indiriyor. Bedeli de tam olarak bu.
Soruyu kapatıyor. “O toksik” dendiği anda düşünme bitiyor. Oysa aynı tablo için sorulacak çok soru var: Bu ne zaman başladı? Ne tetikliyor? Ben ne yapıyorum? Konuşulabilir mi?
Kişiyi tanımlıyor, davranışı değil. “Toksik insan” kalıcı bir kimlik ima ediyor. “Bu davranış bana zarar veriyor” ise değişebilir bir şeyi tarif ediyor ve konuşulabilir bir zemin bırakıyor.
Silah olarak kullanılabiliyor. Bu, en az konuşulan tarafı. Sınır koyan, itiraz eden, hesap soran ya da ayrılmak isteyen kişi de pekâlâ “toksik” ilan edilebiliyor. Kelime kimin elindeyse onu haklı çıkarıyor.
Ama bazen etiket doğrudur — ve geç kalmıştır
Buraya kadarki her şey, “aslında öyle değildir” demek için okunabilir. Değil.
Çünkü insanların asıl yaygın hatası fazla erken ayrılmak değil, fazla geç ayrılmak. Harcanan yılların boşa gitmesini istememek, “değişecek” umudunu taşımak, ilişkinin en iyi hâlini ölçüt alıp bugünkü hâlini istisna saymak — hepsi kalmayı uzatıyor.
Bu yüzden yazının sonucu “aceleci davranma” değil. Sonucu şu: Kelimeyle uğraşmayı bırak, örüntüye bak.
“Toksik mi?” yerine sorulabilecek sorular
Bu sorular kelimeden daha çok işe yarıyor, çünkü hepsinin somut bir cevabı var.
Bu bir olay mı, bir örüntü mü? Aynı şey kaç kez oldu?
Rahatsızlığımı söylediğimde ne oluyor? Konuşulabiliyor mu, yoksa söylemenin kendisi mi cezalandırılıyor?
Bu ilişkide kendimi nasıl görüyorum? Bir yıl öncesine göre daha mı küçük hissediyorum?
Yakınlarımla aram nasıl? Onlardan uzaklaştım mı, uzaklaştırıldım mı?
Ne kadar süredir bir değişikliği bekliyorum? Bu sürede ne değişti?
Ve en açık olanı: Kendimi güvende hissediyor muyum?
Son sorunun cevabı “hayır” ise, geri kalan soruların sırası gelmemiştir. Önce güvenlik.
Sonuç
“Toksik” bir tanı değil, bir sezginin kısaltması. Sezgi çoğu zaman haklı — ama kısaltma, altındaki şeyi görmeyi engelliyor.
Kelimenin işe yaradığı yer dar: süreklilik gösteren, onarılmayan ve kişiyi küçülten bir örüntü. Bunun dışındaki pek çok şey — çatışma, hayal kırıklığı, uyumsuzluk — ilişkinin arızası değil, sıradan işleyişi.
Öte yandan, şiddetin ve denetimin olduğu yerde bu kelime fazla yumuşak kalıyor. Orada aranacak sözcük “toksik” değil, ve yapılacak şey de ilişkiyi anlamaya çalışmak değil.
Belki de en kullanışlı cümle şu: Sorulacak soru “o toksik mi?” değil, “bu ilişkide ben ne hâle geliyorum?”
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da değerlendirme yerine geçmez. İlişkinizde fiziksel ya da cinsel şiddet, tehdit, korkutma, kısıtlama, yalıtılma ya da ekonomik denetim varsa, bu bir “ilişki sorunu” değildir ve tek başınıza çözmeniz beklenmez. Türkiye’de ALO 183 Şiddetle Mücadele Hattı ücretsizdir ve 7 gün 24 saat hizmet verir; size en yakın Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi (ŞÖNİM), sosyal hizmet merkezi ve konukevi bilgilerine buradan ulaşabilirsiniz. Acil ve tehlikeli bir durumda 155 Polis İmdat, kırsalda 156 Jandarma İmdat, sağlık acili için 112 aranır; Emniyet Genel Müdürlüğü’nün KADES uygulaması tek dokunuşla konum bildirerek ihbar sağlar. Barolar ve belediyelerin kadın danışma merkezleri de ücretsiz hukuki destek verir. İlişki içi zorlanmalar için bir uzmanla görüşmek isterseniz bir psikolog ya da çift terapisti size yardımcı olabilir; ancak süregelen şiddetin olduğu durumlarda çift terapisi uygun bir başlangıç değildir — önce güvenlik gelir.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Psikolojiye ait kavramların zamanla genişleyip gündelik rahatsızlıkları da kapsar hâle gelmesini “kavram kayması” başlığı altında inceleyen Nick Haslam’ın çalışmaları; çatışmanın kendisinden çok onarım girişimlerinin ve aşağılamanın belirleyici olduğunu gösteren John Gottman’ın çift araştırmaları; yakın ilişkilerdeki şiddetin tek bir olgu olmadığını, durumsal çift şiddeti ile sistematik denetime dayanan biçimlerin farklı örüntüler izlediğini öne süren Michael P. Johnson’ın türleme çalışması; şiddeti tek tek olaylar üzerinden değil, özgürlüğü daraltan sürekli bir denetim düzeni olarak kavramsallaştıran Evan Stark’ın zorlayıcı denetim çerçevesi; süregelen şiddetin bulunduğu durumlarda ortak çift oturumlarının güvenlik açısından uygun olmadığına ve önce risk değerlendirmesi gerektiğine ilişkin Sandra Stith ve arkadaşlarının klinik tartışmaları; kalma kararlarının sürdürülmesinde yatırım, umut ve seçenek algısının rolünü ele alan yakın ilişki bağlılığı araştırmaları; Türkiye’de 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamındaki koruyucu ve önleyici tedbirler.
