“Kardeşi yok, paylaşmayı bilmez.” Tek çocuk büyüyen biri hakkında bu cümle bir gözlem gibi değil, bir açıklama gibi kurulur: ilginin hep merkezinde büyümüş, şımartılmış, kendinden başkasını düşünmeyen biri. Bu yargı yalnız gündelik bir his de değil. Bir çevrim içi çalışmada katılımcılar, tipik bir tek çocuğu kardeşleri olan tipik bir kişiye göre narsisistik hayranlık ve narsisistik rekabet diye adlandırılan iki boyutta daha yüksek puanladı. Peki ölçüldüğünde ne çıkıyor?
Bu yazı yalnız bu iddiayı sınayan araştırmaların ne bulduğunu aktarır; çocuk sayısına dair bir tavsiye vermez, ailelerin kararlarını ya da nüfus politikalarını değerlendirmez. Doğum sırasının kişilikle ilişkisi ayrı bir yazının konusudur (bkz. “Doğum Sırası Kişiliği Belirler mi?”); buradaki soru daha dar: hiç kardeşi olmadan büyümek. Baştan bir uyarı da gerekiyor: “bencil” tek bir ölçümün adı değil. Araştırmalar bu soruya kişilik ölçekleriyle, narsisizm ölçekleriyle, ekonomik deneylerle ya da çocukların kendi bildirimleriyle yaklaşıyor ve bunlar aynı şeyi ölçmüyor.
Kalıp ile Ölçü Arasında
Önce Yeni Zelanda’ya bakalım. Seçmen kütüğünden çekilen ulusal bir olasılık örneklemine dayanan bir panel çalışmasında 20.592 yetişkin, altı kişilik özelliğini ölçen kısa bir ölçeği yanıtladı; bunların 1.095’i tek çocuktu. Tek çocuklar dürüstlük-alçakgönüllülükte ve sorumlulukta biraz daha düşük, nevrotiklikte ve deneyime açıklıkta biraz daha yüksek puan aldı; dışa dönüklükte ve uyumlulukta anlamlı bir fark çıkmadı. Anlamlı çıkan dört farkın hiçbiri ise küçük bir etki büyüklüğü eşiğine bile ulaşmadı. Araştırmacılar yalnız yetişkinleri ölçtüklerini, çocuklukta görülüp sonra kaybolan farklar hakkında bir şey söyleyemeyeceklerini de yazıyor.
Narsisizm için de tablo benzer. Almanya’da ulusal temsilî bir panelin verisiyle 1.810 kişi incelendiğinde, tek çocukların narsisistik hayranlık ve rekabet puanları kardeşleri olanlarınkini aşmadı; başlıca olası karıştırıcı değişkenler hesaba katıldığında da sonuç değişmedi. Araştırmacıların vardığı yer açık: kalıp yargı yaygın ama isabetsiz. Burada ölçülen, bir kişilik özelliği olarak narsisizmdir, bir tanı değil (bkz. “Narsisizm Sadece Kendini Beğenmek midir?”).
Ters yönde de bulgu var. Çoğunluğu İngilizce konuşulan ülkelerden 700 binden fazla yetişkinin çevrim içi bir kişilik ölçeğini yanıtladığı bir çalışmada, dürüstlük-alçakgönüllülük ve uyumluluk ortalamaları ortanca çocuklarda en yüksekti; onları en küçükler ve ilk çocuklar izledi, en düşük ortalama tek çocuklardaydı. Kardeş sayısının da sorulduğu ikinci bir örneklemde bu iki özelliğin ortalaması kardeş sayısı arttıkça daha yüksekti. Bu, kalıp yargıya yakın düşen bir bulgu. Ama çalışma farklı ailelerde büyümüş kişileri karşılaştırıyor; çok çocuklu ailelerle tek çocuklu aileler kardeş sayısı dışında da birbirinden ayrışabilir ve aile düzenine dair böyle karşılaştırmalarda bulunan bir ilişki tek başına neden-sonuç göstermez (bkz. “Çalışan Anne Olmak Çocuğa Zarar Verir mi?”).
Bir Politikanın Açtığı Pencere
Kardeş sayısını aileler kendileri belirlediğinde, tek çocuk olmanın etkisini ailenin öteki özelliklerinden ayırmak zordur. Çin’in 1979’da başlattığı tek çocuk politikası araştırmacılara bu yüzden bir doğal deney sundu: politika, özellikle kentlerde tek çocuklu ailelerin oranını ailelerin kendi tercihinden bağımsız biçimde artırdı. 2013’te yayımlanan bir çalışmada Pekin’de, politikanın hemen öncesinde ve hemen sonrasında doğmuş 421 kişi ekonomik deneylere katıldı ve kişilik anketlerini yanıtladı. Politikadan sonra doğanlar daha az güvenen, daha az güvenilir, riskten daha çok kaçınan, rekabete daha az istekli, daha karamsar ve sorumlulukta daha düşük çıktı. Medyanın “küçük imparatorlar” diye adlandırdığı kuşak için bu, kalıp yargıyı destekler görünen bir sonuçtu.
Ancak bu sonucun bir kapsamı var: katılımcılar tek bir kentten ve politikanın başlangıcına yakın birkaç doğum yılındandı; çalışmanın öne çıkardığı sonuçlar da genel bir “bencillik” ölçüsü değil, ekonomik deneylerdeki belirli davranışlardı — güven, risk, rekabet. Çin’de daha sonra yayımlanan çalışmalar tek yönlü bir tablo vermiyor. Politikanın üç ilde farklı zamanlarda ve farklı katılıkta uygulanmasından yararlanan ve 2022’de yayımlanan bir deney, rekabet, işbirliği ve pazarlıkla ilgili tercihlerde politikanın istatistiksel olarak anlamlı bir etkisini bulmadı. Kardeş sahibi olmanın etkisini, tek çocuk politikasında fazla doğum için bölgeden bölgeye değişen para cezalarını kullanarak ayırmaya çalışan 2021 tarihli bir laboratuvar deneyinde ise kardeşi olanlar ültimatom oyununda yanıtlayan taraf olarak daha az talep etti ve sıralı bir mahkûm ikilemi oyununda daha işbirlikçi davrandı.
2024’te yayımlanan bir çalışma ise çocuklara baktı: 2009’da toplanmış bir veri setinden kırsal nüfus kaydına sahip, dördüncü ile dokuzuncu sınıflar arasındaki sekiz binden fazla öğrenciyi inceledi. Tek çocuklar toplum yanlısı davranışları — özellikle özgecil ve ilişkisel olanları — kardeşli akranlarından daha sık bildirdi; kurallara uymayla ilgili boyutta bu sonuç farklı yöntemlerle sınandığında sağlam çıkmadı. Araştırmacılar sınırları da yazıyor: davranış çocukların kendi bildirimiyle ölçüldü ve bulgular kırsal kesimdeki bu yaş grubuyla sınırlı. Pekin’deki deneyle bu çalışma farklı yaşları, yerleri ve ölçümleri kapsıyor; biri ötekini çürütmüyor.
Kardeşsiz Bir Oyun Alanı
Kalıbın öteki yarısı “yalnız büyüme” varsayımıdır: kardeşi olmayan çocuk pazarlık etmeyi, sıra beklemeyi, çatışıp barışmayı evde öğrenemez. Kardeş ilişkisinin, dengeli olduğunda, böyle bir öğrenme alanı olabileceği ayrıca ele alındı (bkz. “Kardeş Kıskançlığı Normal midir?”). Soru, bu alanın yokluğunun ölçülebilir bir eksiklik bırakıp bırakmadığı. ABD’de anaokulu çocuklarında, öğretmen değerlendirmelerine göre en az bir kardeşi olanların sosyal açıdan daha becerikli olduğu bildirilmişti. Ulusal bir izlem çalışmasından 11.820 çocuk beşinci sınıfa kadar incelendiğinde, araştırmacıların beklentisinin aksine kardeşi olmayan çocuklar anaokulu ile beşinci sınıf arasında kardeşli akranlarından daha fazla sosyal beceri kazanmadı.
Ergenlikte ise başka bir şeye bakılıyor: kaç okul arkadaşının bir öğrenciyi arkadaşı olarak gösterdiği. ABD’deki ulusal bir ergen sağlığı araştırmasının verisiyle yapılan çalışmalarda kardeş sayısı ile alınan arkadaşlık adaylığı arasında bir ilişki bulunmadı; 1.662 ergenle yapılan daha yeni bir çalışma bu sonucu yeniden gösterdi, kardeşi olanlar arasında ise olumlu kardeş ilişkilerinin daha fazla adaylıkla ilişkili olduğunu buldu. İki bulgu birbirini yalanlamıyor, çünkü aynı şeyi ölçmüyor: biri bir sosyal beceri değerlendirmesine, öteki akranların arkadaşlık seçimlerine bakıyor. Akranlarla oynanan oyunun sosyal becerilerle nasıl ilişkili olabileceği de ayrı bir yazıda ele alındı (bkz. “Çocuğun Oyunu “Boş İş” midir?”).
Sonuç
Eldeki kanıt, “tek çocuk bencil olur” cümlesini genel bir kural olarak desteklemiyor. Temsilî örneklemlerle yapılan büyük karşılaştırmalarda kişilik farkları çok küçük kaldı ve tek çocukların narsisizm puanları kardeşli olanlarınkini aşmadı. Öte yandan kalıbın yönünde bulgular da var: çok büyük bir çevrim içi örneklemde iki kişilik özelliğinde en düşük ortalama tek çocuklardaydı; Pekin’de politikanın ardından doğan yetişkinler ekonomik deneylerde daha az güvendi ve rekabete daha az istekliydi; Çin’deki bir başka laboratuvar deneyinde kardeşi olanlar bir ekonomik oyunda daha işbirlikçi davrandı; ABD’de anaokulunda öğretmenlerce kardeşli akranlarından daha az becerikli değerlendirilen tek çocuklar, beşinci sınıfa kadar onlardan daha fazla sosyal beceri kazanmadı. Buna karşılık üç ilde yapılan bir deney rekabet, işbirliği ve pazarlık tercihlerinde politikanın anlamlı bir etkisini bulmadı ve kırsal Çin’deki çocuklarla yapılan bir çalışmada tek çocuklar daha fazla toplum yanlısı davranış bildirdi. Bulgular ölçülen şeye, yaşa ve yere göre değişiyor ve grup ortalamalarındaki bu farklar, tek bir çocuğun nasıl biri olacağını kardeş sayısından okumaya yetmiyor.
Bu yazı, kardeş sayısı ile kişilik ve sosyal davranış arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmaların bulgularını aktarmak amacıyla yazılmıştır. Kardeş sayısına dayanan genellemeler yerine çocuğun kendisine ve ilişkilerine bakmak daha güvenli bir yoldur. Çocuğunuzun arkadaş edinmekte ya da başkalarıyla geçinmekte zorlanması ona belirgin bir sıkıntı veriyor ya da okulunu ve günlük hayatını zorlaştırıyorsa, bunu “kardeşi olmadığı için” deyip beklemek yerine bir ruh sağlığı uzmanına başvurun.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Samantha Stronge ve arkadaşlarının (2019) Yeni Zelanda’da kardeşi olan ve olmayan yetişkinlerin kişiliğini karşılaştıran ulusal panel çalışması; Michael Dufner ve arkadaşlarının tek çocuklar ve narsisizm üzerine çalışması; Michael C. Ashton ve Kibeom Lee’nin doğum sırası ve kardeş sayısı çalışması; Lisa Cameron, Nisvan Erkal, Lata Gangadharan ve Xin Meng’in (2013) Çin’in tek çocuk politikası üzerine ekonomik deney çalışması; Fredrik Carlsson ve arkadaşlarının (2022) Çin’in üç ilinde tek çocuk politikası üzerine deney çalışması; Xun Li ve Yu Qiu’nun (2021) kardeş sahibi olma ve ekonomik oyunlarda karar verme üzerine laboratuvar deneyi; Yunsen Li ve arkadaşlarının (2024) kırsal Çin’de tek çocuklar ve toplum yanlısı davranış çalışması; Douglas B. Downey ve Dennis J. Condron’un (2004) anaokulunda kardeşler ve sosyal beceriler çalışması; Douglas B. Downey, Dennis J. Condron ve Deniz Yucel’in (2015) kardeş sayısı ve beşinci sınıfta sosyal beceriler çalışması; Deniz Yucel, Donna Bobbitt-Zeher ve Douglas B. Downey’nin (2018) kardeş ilişkileri ve ergenlikte arkadaşlık adaylıkları çalışması; doğal deney kavramı ve aileler arası karşılaştırmaların sınırları.




