Konu arşivi
Aceleci, rekabetçi, sabırsız "A tipi" insanın kalbini riske attığı fikri 1981'de resmî kabul gördü. Sonraki büyük çalışmalar kurucu bulguyu yinelemedi; aynı kohortun devamı beklenenin tersini verdi. Geriye örüntünün bütünü değil, öfke ve düşmanlık için küçük bir ilişki kaldı. Bu, çürütülme değil daralma.
Kan grubunun kişiliği belirlediği iddiası ölçüldü: on binden fazla kişilik iki ülkeli bir çözümleme, altmış sekiz maddenin altmış beşinde kan grupları arasında fark bulamadı ve bulunan farklar dört tipli bir sınıflandırmayı taşıyamayacak kadar küçüktü. İddiayı yaygınlaştıran da bir araştırma değil, bir kitaptı.
"Mükemmeliyetçilik" tek bir sözcük altında iki ayrı şeyi taşıyor: yüksek standart peşinde koşmak ile hata korkusu ve değerlendirilme kaygısı. İkisi, erdem iddiasının sınandığı yerde — iş çıktısında — farklı yönde ilişkiler gösteriyor; ruhsal fatura ise büyük ölçüde ikincisine kesiliyor.
Burç yorumlarının "tam beni anlatıyor" hissi vermesi bir bilmece değil: metin hemen herkese uyacak biçimde yazılıyor, kişiye özel sanılarak okunuyor, tutan kısımlar hatırlanıp tutmayanlar unutuluyor; asıl soru tarifin size uyup uymadığı değil, sizi başkasından ayırıp ayırmadığı.
Dört harfli test sonucunuz büyük olasılıkla MBTI'den değil, Beş Faktör temelli başka bir testten geliyor. Bir kişilik testinin bilimsel olup olmadığı size ne kadar isabetli geldiğine değil üç ölçüte bakılarak anlaşılır: tekrarlanıyor mu, doğada karşılığı gösterilmiş mi, sonuçları öngörüyor mu?
Bir test doldurup "meğer ben yüksek hassasiyetli bireymişim" demek yaygınlaştı. Yaşantılar gerçek — soru onların gerçekliği değil: insanlar bu özellik bakımından hassas olanlar ve olmayanlar diye ikiye ayrılıyor mu? Ölçek neyi ölçüyor, sınır nerede duruyor ve neden bir türlü durmuyor?
Gündelik dilde "savunma mekanizması yapıyorsun" bir suçlama. Oysa on yıllar süren bir izleme çalışması tersini gösterdi: mizah, öngörü ve özgecilik gibi olgun savunmalar, iyi bir hayatın en güçlü yordayıcıları arasındaydı. Soru hangisini kullandığınız — kullanıp kullanmadığınız değil.
Antidepresan alan kişilerde nevrotiklik düşüyor, dışadönüklük yükseliyor; ama bunun ne kadarı ilaca, ne kadarı depresyonun düzelmesine ait, hâlâ çözülmüş değil — ve puanın düşmesi kimliğin silinmesi demek değil. Duygusal körelme ise gerçek: bırakma gerekçesi değil, hekime anlatılacak bir bulgu.
Stanford Hapishane Deneyi, insanların rollerine teslim olduğunu kanıtlamadı; kontrol grubu yoktu, örneklem yanlıydı, gardiyanlar yönlendirilmişti ve çalışma hiç tekrarlanmadı: bu yazı arşiv kayıtlarının ne gösterdiğini, farklı sonuç veren yeniden kurgulamayı ve geriye ne kaldığını anlatıyor.
İçe dönüklük ne bir kusur ne bir üstünlük: bu yazı onu utangaçlık ve sosyal kaygıdan ayırıyor, insanları iki kutuya bölmenin neden yanlış olduğunu gösteriyor ve bazı ortamlarda yaşanan dezavantajın kişiden değil, tek bir tarza göre kurulmuş düzenden kaynaklandığını anlatıyor.
Duygusal zekâ tümüyle uydurma değil: duyguları okuma ve yönetme becerisi gerçek, ölçülebilir ve kişiden kişiye değişen bir şey. Ama "başarının asıl sırrı" diye satılan biçimi büyük ölçüde abartı. Bu yazıda gerçek beceri ile popüler paketini ayırıyor, kavramın neden hem ciddiye alınıp hem şişirildiğini ele alıyoruz.
Kişilik bozukluğu, birinin zor biri olduğunu söylemenin klinik bir yolu değildir; uzun süredir devam eden, hayatın farklı alanlarına yayılan ve kişiye gerçek sıkıntı yaşatan örüntüleri tanımlar. Bu yazıda özellik ile bozukluğun farkını, tanının neden bir yazıyla konulamayacağını ele alıyoruz.