Her yerden aynı mesaj geliyor: “Mutlu ol.” “Mutluluk hayatın amacıdır.” “Sadece mutlu olmaya bak.” Kişisel gelişim kitapları mutluluğu vaat ediyor, reklamlar mutluluğu satıyor, sosyal medya mutluluğu sürekli vitrine koyuyor. Mutluluk, çağımızda hem hayatın nihai hedefi hem de âdeta bir zorunluluk haline geldi.
Ama bu hedefin tam kalbinde tuhaf bir çelişki var: mutluluğu belli bir biçimde kovalamak, onu elimizden kaçırabiliyor. Neden ve ne zaman?
Mutluluğa fazla değer vermek ne zaman ters teper?
Bu kulağa ters gelse de araştırmalarda karşılığı olan bir bulgu. Psikolog Iris Mauss ve arkadaşlarının ABD’de kadın katılımcılarla yaptığı iki çalışmadan ilkinde, yaşam stresi görece düşük olan katılımcılarda mutluluğa çok yüksek değer vermek daha düşük bir iyi oluşla ilişkili bulundu; yaşam stresi yüksek olanlarda bu ilişki görülmedi. İkinci, deneysel çalışmada mutluluğa değer vermeye yönlendirilenler mutlu bir film izlerken daha az olumlu duygu yaşadı; üzücü bir filmde böyle bir fark çıkmadı. Yani etki, tam da “mutlu olunması beklenen” durumlarda ortaya çıktı. Aynı ekibin yine ABD’de yaptığı bir başka çalışmada, mutluluğa yüksek değer vermek daha fazla yalnızlık hissiyle ilişkili bulundu.
Daha yeni ve daha geniş örneklemli bir dizi çalışma ise önemli bir ayrım yapıyor: mutluluğu önemli bir hedef olarak görmek, tek başına daha düşük iyi oluşla ilişkili çıkmadı. İlişkiyi taşıyan, kişinin kendi mutluluğu hakkında kaygılanması ve onu yargılamasıydı. Bunlar da ağırlıkla ABD bağlamından gelen ve neden-sonuç göstermeyen bulgular.
Bu ilişki her kültürde aynı da değil. Brett Ford ve arkadaşlarının dört bölgede, çoğu üniversite öğrencisi olan katılımcılarla yaptığı çalışmada mutluluğu arama isteği ABD’de daha düşük, Rusya ve Doğu Asya’da daha yüksek iyi oluşla ilişkili çıktı; Almanya’da anlamlı bir ilişki görülmedi. Araştırmacılar farkı, mutluluğun ne ölçüde insanlarla bağ içinde arandığıyla açıklıyor.
Araştırmacıların önerdiği açıklamalardan biri şu: Mutluluğu çok yüksek bir çıtaya bağladığında, farkında olmadan kendini denetlemeye başlayabilirsin: “Yeterince mutlu muyum? Olmam gerektiği kadar iyi hissediyor muyum?” Bu yargı, iyi bir anın içine hayal kırıklığı katabilir. Mauss ve arkadaşlarının deneyinde de katılımcıların bildirdiği duygulardaki azalmayı istatistiksel olarak açıklayan şey bu hayal kırıklığıydı.
Sürekli yoklamak neden işe yaramayabilir?
Burada mutluluğun uykuyla bir benzerliği olabilir. Uykuya dalmaya çalışmak her zaman ters tepmez; ama bir deneyde zihin meşgulken hızlı uyumaya çalışanlar uykuya daha geç daldıklarını bildirdi (bkz. “Uyumaya Çalışmak Uykuyu Neden Kaçırır?“). Mutlulukta da benzer bir şey olabilir: “Şu an mutlu muyum?” diye sürekli yoklamak, dikkati deneyimin kendisinden onu değerlendirmeye kaydırabilir.
Ama burada bir ayrım önemli: mutlu olmak istemek ya da mutluluğunu fark etmek tek başına mutluluğu azaltmak zorunda değil. Mauss ve arkadaşları da sorunun mutluluğu istemekte değil, ulaşılan duyguyu olumsuz değerlendirmekte olabileceğini yazıyor. Aynı araştırmacılar, zihni kişinin kendi mutluluğuna sabitlememenin ve mutluluğu insanlarla bağ gibi daha geniş bir çerçevede tanımlamanın bu ters etkiyi önleyebileceğini öne sürüyor.
Eski bir benzetme bu ayrımı iyi anlatır: mutluluk bir kelebek gibidir. Onu her an yakalayıp yoklamaya çalıştıkça uçar, uzaklaşır. Ama sen sakince kendi işine döndüğünde, belki de hiç ummadığın bir anda gelip omzuna konar.
Koşu bandı: alışmak neden sevinci söndürebilir?
Mutluluğu kovalamanın bir başka tuzağı da şudur: “Şuna kavuşursam mutlu olacağım” diye düşünürüz — yeni bir iş, yeni bir ev, yeni bir ilişki. Ve gerçekten de kavuştuğumuzda bir sevinç yaşarız. Ama zamanla o yeni şey normalleşebilir: heyecan söner, sevinç azalır.
Psikolojide buna “hazsal uyum” denir: iyi şeylere alışabilir ve zamanla onları sıradan bulabiliriz. “Şuna sahip olunca mutlu olacağım” düşüncesi bu yüzden bir koşu bandına benzetilir: koşarsın, terlersin, ama yerinde sayıyormuş gibi hissedersin. Yine de bu benzetme bütün hikâyeyi anlatmıyor. Kuramı gözden geçiren araştırmacılar, insanların iyi oluşta döndükleri düzeyin kişiden kişiye farklı olduğunu, olaylara uyumun da kişiden kişiye değiştiğini ve bu düzeyin bazı koşullarda değişebildiğini gösteren bulgulara dikkat çekiyor. Koşu bandı bir eğilimdir, kaçınılmaz bir yasa değil.
Mutlu olma baskısı: mutsuzluğun üstüne mutsuzluk
Mutluluğu bir zorunluluk haline getirmenin belki de en sinsi zararı şudur: kötü hissettiğinde, bir de kötü hissettiğin için kötü hissedebilirsin. “Bu kadar şeyim varken neden mutlu değilim? Benimle bir sorun mu var?” Böylece tek bir sıkıntının üstüne ikinci bir kat sıkıntı binebilir.
Oysa iyi bir hayat, kesintisiz bir gülümseme değildir. Üzüntü, kaygı, öfke, yas — bunlar arızalar değil, insan olmanın doğal parçalarıdır. Ama uzun süren bir çökkünlük ya da belirgin sıkıntı veren, günlük hayatı zorlaştıran bir kaygı veya yas, sıradan bir duygu dalgasından farklı olabilir; bunlar yalnızca kabullenilip beklenecek şeyler değildir. Dolu bir hayat, tüm duygulara yer açabilen hayattır — sadece güzel olanlara değil.
Peki mutluluk nereden gelir?
Mutlu olmak istemek tek başına sorun değilse, mutluluk nereden beslenir? Araştırmaların işaret ettiği bazı kaynaklar şunlar:
Anlam ve değerler. Hazzın yanında, senin için anlamlı bir hayatın da peşinden gitmek. Üzerinde çalıştığın, önemsediğin, seni aşan bir amaca yönelmek.
Akış. Seni tümüyle içine çeken bir işe daldığında — bir işe, bir sanata, bir uğraşa — “mutlu muyum?” diye sormayı bile unutursun. Psikolojide bu “kendini kaybetme” anlarına “akış” denir.
İlişkiler. Yukarıdaki kültürlerarası çalışmada mutluluğu yakınlarla vakit geçirmek ya da başkalarına yardım etmek gibi sosyal bağlar üzerinden tanımlayanlar, dört bölgenin hepsinde daha yüksek iyi oluş bildirdi. Bu bir ilişkidir, kanıtlanmış bir neden değil; ama bağ kurmanın, mutluluğu tek başına kovalamaktan farklı bir yol olduğunu düşündürüyor.
Anı yaşamak ve kabul. Deneyimleri değerlendirmek yerine onların içinde olmak; ve tüm duygulara — güzeline de zoruna da — yer açabilmek. Amaç “hep iyi hissetmek” değil, zengin, dolu ve anlamlı bir hayat yaşamaktır.
Sonuç
Mutlu olmak istemek bir kusur değil. Sorun daha çok, mutluluğu her an ölçülecek ve yetersiz bulunacak bir sınav hâline getirmekte olabilir. Mutluluk biraz da, sen kendi bahçenle — anlamınla, bağlarınla, değerlerinle — uğraşırken gelip omzuna konan bir kelebeğe benzer: onu her an yoklamak yerine, senin için gerçekten önemli olan bir hayatı yaşamaya yönelmek daha iyi bir yol olabilir.
Belki de özgürleştirici olan şu: sorun mutluluğu istemek değil, onun hakkında sürekli kendini yargılamak olabilir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Burada anlatılanlar, mutsuzluğunuzu tek başınıza “kabullenip beklemeniz” için değil, mutluluğa dair hangi beklentilerin yük olabileceğini görebilmeniz için yazılmıştır. Mutsuzluk, boşluk ya da tatminsizlik hissi belirgin bir sıkıntı veriyor ya da günlük hayatınızı, işinizi veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; bunun için durumun ağırlaşmasını beklemeniz gerekmez. Kendinize zarar verme ya da yaşama son verme düşünceleriniz varsa gecikmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurulur; tehlikenin yakın olduğunu düşünüyorsanız ya da emin değilseniz 112 aranır ya da vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurulur. 112 acil çağrı numarasıdır; ambulans, polis, jandarma, itfaiye ve AFAD için her zaman ve her yerden ücretsiz aranabilir.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Iris Mauss ve arkadaşlarının “mutluluğa değer vermenin paradoksu” ve mutluluk arayışı ile yalnızlık üzerine çalışmaları; mutluluğu önemli bir hedef olarak görmeyi mutluluk hakkında kaygılanmaktan ayıran Felicia Zerwas ve arkadaşlarının çalışması; mutluluk arayışının farklı kültürlerdeki karşılığını inceleyen Brett Ford ve arkadaşlarının çalışması; hazsal uyum (hedonic adaptation), koşu bandı kavramı ve onu gözden geçiren Ed Diener, Richard Lucas ve Christie Scollon’ın çalışması; uykuya dalma çabasının zihinsel yüke bağlı ters etkisi üzerine Matthew Ansfield, Daniel Wegner ve Robin Bowser’ın deneyi; anlam odaklı (eudaimonik) ve haz odaklı (hedonik) iyi oluş ayrımı; Mihaly Csikszentmihalyi’nin “akış” (flow) kuramı; Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) çerçevesi.
