Bir kelime her şeyi anlatmaya başladığında, hiçbir şeyi anlatmaz olur. “Toksik” tam olarak bu yolda ilerliyor.
Bugün aynı sıfat, hafta sonu planı yüzünden tartışan bir çift için de, eşini kimseyle görüştürmeyen biri için de kullanılıyor. Aynı kelime iki tabloyu birden taşıyamaz — ve taşımaya çalışırken asıl ağır olanı hafifletebiliyor.
Bu yazı kelimeyi elden çıkarmak için değil, işe yarar hâle getirmek için.
Önce şunu netleştirelim: “toksik” bir tanı değil
Tanı sistemlerinde “toksik ilişki” diye bir tanı yok. Bu bir tanı değil, gündelik dilden gelen bir sıfat.
Bu onu değersiz yapmıyor. Gündelik kelimeler bazen uzman kelimelerinin ıskaladığı bir şeyi tutar. Ama sınırını bilmek gerekiyor: “Toksik” bir şeyi adlandırır, açıklamaz. Nedenini söylemez, ne yapılacağını hiç söylemez.
Psikolog Nick Haslam, psikolojinin zararla ilgili kavramlarının (istismar, zorbalık, travma gibi) zamanla genişleyip daha hafif durumları da kapsadığını “kavram kayması” adıyla tarif ediyor. Haslam bu genişlemenin çoğu zaman iyi gerekçeli olduğunu, ama gündelik deneyimi patolojikleştirme riski de taşıdığını yazıyor. “Toksik” onun incelediği kavramlardan biri değil; ama benzer bir yol izliyor gibi görünüyor: Kelime ne kadar çok şeyi kapsarsa, ağır olanı ayırt etmek o kadar zorlaşabilir. “Narsist” (bkz. “Narsisizm Sadece Kendini Beğenmek midir?“) ve “gaslighting” (bkz. “Gaslighting Nedir, Her Tartışma Gaslighting midir?“) kelimelerinin gündelik kullanımı sitede ayrıca ele alındı.
Ne toksik değildir?
Listeye buradan başlamak gerekiyor.
Çatışmanın kendisi toksik değildir. İyi giden ilişkiler tartışmayan ilişkiler değil; tartışmayı onarabilen ilişkiler (bkz. “Tartışmayan Çiftler Daha mı Mutludur?“). Hiç tartışmamak tek başına bir sağlık göstergesi değil; kaçınmanın işareti de olabilir.
Hayal kırıklığı toksik değildir. İki insanın birbirini zaman zaman üzmesi ilişkinin arızası değil, tanımı.
Uyumsuzluk toksik değildir. İki iyi insan birbirine uymayabilir. Ayrılmak için birinin kötü olması gerekmiyor.
Sıkıcı dönemler toksik değildir. Yoğunluğun zaman zaman azalması bir zehirlenme değil.
Bir de: “Bana kötü hissettirdi” tek başına ölçüt değildir. Sınır koyan bir cümle de kötü hissettirir. Haklı bir eleştiri de kötü hissettirir. Duygunun şiddeti, karşı tarafın kötü olduğunu göstermiyor.
Peki kelime ne zaman gerçekten bir şey gösteriyor?
Anlamlı kullanıldığında “toksik” bir olayı değil, bir örüntüyü işaret ediyor. Burada önerilen üç ölçüt doğrulanmış bir ölçek değil, düşünmeyi kolaylaştıran bir çerçeve:
Süreklilik. Bir kez olan şey bir olaydır. Tekrar tekrar olan, aynı biçimde dönen şey bir örüntüdür. İnsanlar kötü bir günü değil, kötü bir düzeni tarif etmek için bu kelimeye uzanıyor.
Onarımın olmaması. Sağlıklı ilişkilerde de kırıcı şeyler söylenir; fark, sonrasında ne olduğunda. Özür, düzeltme, “haklısın” diyebilme — bunlar çatışmanın yıpratıcı etkisini azaltabilir. Hiç yoksa, tek tek küçük olan şeyler birikebilir. Konuşmayı büsbütün kesmek de bir onarım biçimi değil (bkz. “Sessiz Muamele (Küsme) Bir İletişim Yöntemi midir?“). Evli çiftleri yıllarca izleyen gözlem çalışmalarında aşağılamanın, sonradan ayrılmayı öngören davranışlar arasında öne çıkması da bununla ilgili (bkz. “Bir İlişkiyi Ne Bitirir? Mahşerin Dört Atlısı“).
Kişinin küçülmesi. Kişi kendini giderek daha az ifade ediyor, daha çok sakınıyor, sürekli önden hesap yapıyorsa; barış ancak kendi alanını daralttığında sağlanıyorsa — kelimenin işaret ettiği şey burada.
Bu işaretler şiddet ve denetimin olduğu ilişkilerde de görülebilir; o zaman konu bu kelimenin sınırını aşar (aşağıda).
Bu “toksik” değil: şiddet ve denetim
Kelimenin zarar verebileceği yer de burası.
Şunlar “toksik ilişki” değildir:
Fiziksel şiddet, tehdit, korkutma. Cinsel zorlama. Kimle görüşeceğine, ne giyeceğine, nereye gideceğine karışmak. Telefon, mesaj ya da konum denetimi. Kişiyi ailesinden ve arkadaşlarından yalıtmak. Paraya erişimi engellemek, çalışmasına izin vermemek. Kendine ya da karşı tarafa zarar vermekle tehdit etmek.
Bunların adı şiddet ve zorlayıcı denetim. Ve “toksik ilişki” ifadesi burada yalnızca yetersiz değil, aynı zamanda yanıltıcı — çünkü sorunu “aralarındaki kimya bozuk” gibi ortak bir uyumsuzluğa indiriyor. Şiddetin her biçimi aynı değil: Araştırmacılar, bir partnerin ötekini sistematik biçimde denetlemesine dayanan şiddeti, belirli tartışmaların tırmanmasından doğan ve iki taraflı da olabilen şiddetten ayırıyor. Ama hangi biçimde olursa olsun şiddet bir “ilişki uyumsuzluğu” değildir ve önce güvenlik gelir.
Bu ayrımın çok somut bir sonucu var: Ortada süregelen şiddet varken çift terapisi uygun bir başlangıç değildir; ortak oturumlar kişiyi seansta söyledikleri yüzünden riske atabilir. Önce güvenlik ve risk değerlendirmesi gelir; böyle bir durumda gidilecek yer güvenlik planlaması ve destek mekanizmalarıdır. Ortak çift tedavisini savunan araştırmacılar da onu yalnız bazı çiftler için, dikkatli bir ön değerlendirme ve güvenlik düzenlemeleriyle öneriyor.
“Ya toksik olan bensem?”
Bu yazıları okurken akla gelebilecek bir soru bu.
Bu soruyu sormak bir değerlendirmeye başlamak için iyi bir yer olabilir; ama tek başına davranışın zararsız olduğunu göstermez.
Bakılacak yer yine aynı: kimlik değil davranış. “Ben toksik miyim?” cevaplanamayan bir soru — genel, ürkütücü ve bir yere götürmüyor. “Hangi davranışım karşımdakini küçültüyor?” ise cevaplanabilir, hatta sorulabilir.
Bir de tersi var. Karşı taraf her itirazınızda, her sınır koyuşunuzda “sen toksiksin” diyorsa, bu bir öz-değerlendirme daveti olmayabilir. Kişiye kendinden şüphe ettirmek, kelimenin kötüye kullanılabileceği biçimlerden biri.
Sadece çift ilişkileri için mi?
Hayır — kelime aile, arkadaşlık ve iş ilişkileri için de kullanılıyor. “Toksik anne”, “toksik arkadaş”, “toksik iş yeri”.
Üç ölçüt burada da geçerli: süreklilik, onarımın olmaması, kişinin küçülmesi. Değişen şey ölçüt değil, seçenekler.
Bir arkadaşlıktan çıkmakla aileden çıkmak aynı şey değil. Maliyeti farklı, uygulanabilirliği farklı, kişinin istediği de farklı olabilir. İnternette kolayca verilen “kes gitsin” tavsiyesi herkes için uygulanabilir olmayabilir — ve uygulanamadığında kişiye bir suçluluk daha bırakabilir.
Oysa arada geniş bir alan var: Temas sıklığını azaltmak. Hangi konuların konuşulmayacağına karar vermek. Görüşmeleri kısa ve kalabalık tutmak. Tartışmaya girmeden konuyu kapatmak.
Ailede şiddet, tehdit ya da denetim varsa bu öneriler güvenliğin yerine geçmez; önce güvenlik gelir.
Sınır koymak, ilişkiyi kesmek değildir. Kimi zaman ihtiyaç duyulan şey kesmek değil, nefes alacak bir mesafedir.
Etiketin bedeli
Etiket rahatlatabilir, çünkü karmaşık bir şeyi tek kelimeye indiriyor. Bedeli de tam olarak bu.
Soruyu kapatıyor. “O toksik” dendiği anda düşünme bitiyor. Oysa aynı tablo için sorulacak çok soru var: Bu ne zaman başladı? Ne tetikliyor? Ben ne yapıyorum? Konuşulabilir mi?
Kişiyi tanımlıyor, davranışı değil. “Toksik insan” kalıcı bir kimlik ima ediyor. “Bu davranış bana zarar veriyor” ise değişebilir bir şeyi tarif ediyor ve konuşulabilir bir zemin bırakıyor.
Silah olarak kullanılabiliyor. Sınır koyan, itiraz eden, hesap soran ya da ayrılmak isteyen kişi de pekâlâ “toksik” ilan edilebiliyor. Kelime, kimin elindeyse onu haklı göstermek için kullanılabiliyor.
Ama bazen etiket yerindedir
Buraya kadarki her şey, “aslında öyle değildir” demek için okunabilir. Değil.
Kalmayı uzatabilen şeyler de var: harcanan yılların boşa gitmesini istememek, “değişecek” umudunu taşımak, ilişkinin en iyi hâlini ölçüt alıp bugünkü hâlini istisna saymak.
Şiddetin ya da denetimin olduğu bir ilişkide ayrılma dönemi ayrıca dikkat ister: ABD’de şiddet görmüş kadınlarla yapılan bir vaka–kontrol çalışmasında, özellikle denetleyici bir partnerden ayrılmış olmak, partner tarafından öldürülme riskindeki artışla ilişkili bulundu. Bu, kalmanın daha güvenli olduğu anlamına gelmez; ayrılığın güvenlik planlanarak ve destek alınarak yapılması gerektiği anlamına gelir.
Bu yüzden yazının sonucu “aceleci davranma” değil. Sonucu şu: Kelimeyle uğraşmayı bırak, örüntüye bak.
“Toksik mi?” yerine sorulabilecek sorular
Bu soruların hepsinin somut bir cevabı var.
Bu bir olay mı, bir örüntü mü? Aynı şey kaç kez oldu?
Rahatsızlığımı söylediğimde ne oluyor? Konuşulabiliyor mu, yoksa söylemenin kendisi mi cezalandırılıyor?
Bu ilişkide kendimi nasıl görüyorum? Bir yıl öncesine göre daha mı küçük hissediyorum?
Yakınlarımla aram nasıl? Onlardan uzaklaştım mı, uzaklaştırıldım mı?
Ne kadar süredir bir değişikliği bekliyorum? Bu sürede ne değişti?
Ve şu: Kendimi güvende hissediyor muyum?
Son sorunun cevabı “hayır” ise, geri kalan soruların sırası gelmemiştir. Önce güvenlik. Cevabın “evet” olması da yukarıda sayılan şiddet ve denetim davranışlarını geçersiz kılmaz. Bu sorular bir test ya da kontrol listesi değil; düşünmeyi yönlendirmek için.
Sonuç
“Toksik” bir tanı değil, bir sezginin kısaltması. Sezgi haklı olabilir — ama kısaltma, altındaki şeyi görmeyi zorlaştırabiliyor.
Kelimenin işe yaradığı yer dar: süreklilik gösteren, onarılmayan ve kişiyi küçülten bir örüntü. Bunun dışındaki pek çok şey — çatışma, hayal kırıklığı, uyumsuzluk — tek başına ilişkinin arızası sayılmaz.
Öte yandan, şiddetin ve denetimin olduğu yerde bu kelime fazla yumuşak kalıyor. Orada aranacak sözcük “toksik” değil, ve yapılacak ilk şey de ilişkiyi anlamaya çalışmak değil, güvenliği sağlamak.
Bunun yerine sorulabilecek soru şu: “O toksik mi?” değil, “bu ilişkide ben ne hâle geliyorum?”
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da değerlendirme yerine geçmez. İlişkinizde fiziksel ya da cinsel şiddet, tehdit, korkutma, kısıtlama, yalıtılma ya da ekonomik denetim varsa, bu bir “ilişki sorunu” değildir ve tek başınıza çözmeniz beklenmez. Acil müdahale gerektiren bir durumda 112 aranır; polis, jandarma, ambulans ve itfaiye çağrılarının tamamı bu tek numaradan karşılanır. Şiddet ve istismar ihbarı, danışma ve yönlendirme için ALO 183 Şiddetle Mücadele Hattı yurt içinden ücretsizdir ve 7 gün 24 saat hizmet verir. Size en yakın Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi (ŞÖNİM) ile sosyal hizmet merkezinin iletişim bilgileri Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın sayfalarında bulunur. Kadın konukevi ve barınma desteği için ŞÖNİM’e, il müdürlüğüne ya da kolluğa başvurulabilir; ALO 183 de uygun birimlere yönlendirir. Kadın konukevlerinin adresi ve telefonu güvenlik gereği gizli tutulur, doğrudan başvuru kabul edilmez. İçişleri Bakanlığı’nın HAYAT 112 Acil uygulaması KADES’i de içerir ve konum üzerinden tek tuşla acil yardım çağrısı göndermeyi sağlar; bunun için uygulamanın önceden telefona indirilip e-Devlet bilgileriyle kullanıma hazır hâle getirilmiş olması gerekir. Baroların adli yardım büroları, koşulları karşılayan kişilere avukatlık desteği sağlayabilir. İlişki içi zorlanmalar için bir uzmanla görüşmek isterseniz bir psikolog ya da çift terapisti size yardımcı olabilir; ancak süregelen şiddetin olduğu durumlarda çift terapisi uygun bir başlangıç değildir — önce güvenlik gelir.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Psikolojinin zararla ilgili kavramlarının zamanla genişleyip daha hafif durumları da kapsar hâle gelmesini, olası yararları ve riskleriyle birlikte, “kavram kayması” başlığı altında inceleyen Nick Haslam’ın çalışmaları; çatışma sırasındaki aşağılama gibi davranışların ve onarım girişimlerinin ilişkinin sonraki seyriyle ilişkisini inceleyen John Gottman’ın çift araştırmaları; yakın ilişkilerdeki şiddetin tek bir olgu olmadığını, durumsal çift şiddeti ile sistematik denetime dayanan biçimlerin farklı örüntüler izlediğini öne süren Michael P. Johnson’ın türleme çalışması; şiddeti tek tek olaylar üzerinden değil, özgürlüğü daraltan sürekli bir denetim düzeni olarak kavramsallaştıran Evan Stark’ın zorlayıcı denetim çerçevesi; yakın ilişkide şiddet yaşanmış bazı çiftlerde ortak çift tedavisinin dikkatli tarama, güvenliği artıran düzenlemeler ve süren risk değerlendirmesiyle uygulanabileceğini savunan Sandra M. Stith ve Eric E. McCollum’un çalışmaları; ayrılma dönemi dâhil, kadınların partnerleri tarafından öldürülmesinin risk etkenlerini inceleyen Jacquelyn C. Campbell ve arkadaşlarının çalışması; ilişkiye bağlılığın doyum, yatırım ve seçenek algısıyla ilişkisini inceleyen yatırım modeli araştırmaları; Türkiye’de 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamındaki koruyucu ve önleyici tedbirler.
