İçeriğe geç
Depresyon ve Duygudurum

Mevsimsel Depresyon Gerçek mi?

Kış gelince herkes çöker mi, yoksa mevsimsel depresyon bir uydurma mı? Sınıflandırma sistemleri onu ayrı bir hastalık değil, bir tanının seyrine eklenen bir nitelendirme sayıyor. Kanıtlar toplu bir kış çöküşünü desteklemiyor; tanısı doğrulanmış kişilerdeki yaz iyileşmesi ise örüntüyü bir grupta destekliyor.

Podcast

Bu yazıyı dinle

Podcast metnini göster

Sizi lafa boğmadan kaynakların özüne indirdiğimiz bu bölümümüzde mevsimsel depresyonun ardındaki bilimsel gerçekleri inceliyoruz.
Haberlerde sürekli duyduğumuz o meşhur kış depresyonu efsanelerini bir kenara bırakalım da devasa araştırmalara ve DSM-5-TR gibi psikiyatrik tanı el kitaplarının gerçek verilerine şöyle bir bakalım. Peki her kış çökkün hissetmek gerçekten mevsimin suçu mu, yoksa işin içinde başka bir klinik gerçeklik mi var?
İlk olarak şunu netleştirelim: Mevsimsel depresyon tek başına ayrı bir hastalık falan değil, aslında sadece yinelenen depresyon veya bipolar bozukluğa eklenen bir belirteç. Bunu telefonunuzdaki yepyeni bir uygulama gibi değil, var olan kameranıza eklenen bir kış filtresi gibi düşünün. Yani filtreden bahsedebilmemiz için ortada öncelikle çekilmiş gerçek bir fotoğraf, yani klinik bir depresyon olmalı.
İkinci olarak; e madem bu bir filtre, nüfus verilerine bir bakalım. 34.000 kişilik dev bir anket ve güncel taramalar azalan gün ışığının herkesi depresif yaptığı inancını tamamen çürütüyor. Öyleyse kışın depresif olan o kadar kişi durumu uyduruyor mu? Yok canım, hayır. Ama kışın depresif olmakla sırf kış yüzünden depresif olmak bambaşka şeyler. Zaten klinik depresyonu olan belirli bir grupta bu örüntü gerçektir. Nitekim bu kişilerin yazın iyileştiği de kanıtlanmıştır.
Son olarak; madem elimizde böyle gerçek bir klinik tablo var, peki bunu nasıl tedavi ediyoruz? Burada plaseboya üstün gelen parlak ışık tedavisi öne çıkıyor. Tabii şunu sorabilirsiniz: Günde belli bir süre parlak bir ışık kutusunun karşısında oturmak gerçekten antidepresanlar kadar işe yarıyor mu? Hımm, kılavuzlar bu konuda ikiye bölünmüş durumda. Kanada bunu birinci basamak olarak önerirken İngiltere kanıtları belirsiz buluyor. Aslında bilişsel davranışçı terapi uzun vadede, yani 2 kış sonra çok daha etkili. Üstelik ışık tedavisinin bipolar hastalarda hipomani gibi oldukça riskli yan etkileri de olabiliyor.
Kısacası kışın biraz durgunlaşmak sıradan bir durumdur. Ancak her kış hayatınızı daraltan bir çöküş yaşıyorsanız çözüm takvimin değişmesini beklemek değil, uzman desteği almaktır.

Bu podcast, yazının içeriği temel alınarak yapay zekâ ile oluşturulmuş ve yayımlanmadan önce editoryal olarak gözden geçirilmiştir. Ayrıntılar için Yapay Zekâ Kullanım Politikası sayfasını inceleyin.

Sonbahar geldiğinde sağlık haberlerinde “kış depresyonu” başlıklarına rastlanabiliyor; tablo kimi zaman ayrı bir hastalıkmış gibi anlatılıyor. Karşı uçta bunun bilimsel karşılığı olmayan, halk arasında kurulmuş bir fikir olduğunu savunanlar var. İki görüş de tabloyu olduğundan basit kuruyor: sınıflandırma sistemleri onu ayrı bir hastalık saymıyor, ama yok da saymıyor.

Ayrı bir hastalık değil, takvime düşülmüş bir not

İngilizcede “seasonal affective disorder” diye anılan tablo, iki sınıflandırma sisteminde de ayrı bir tanı değildir. DSM-5-TR’de yineleyen majör depresif bozukluğa ve iki uçlu bozukluğa eklenen bir belirteçtir: dönemlerin yılın belirli zamanlarına düzenli olarak denk geldiği bir seyri adlandırır. Belirtecin kullanılabilmesi için bu ilişkinin son iki yılda görülmesi ve kişinin hayatı boyunca mevsimsel dönemlerin ötekilerden belirgin biçimde fazla olması gerekir. Her kış işsiz kalmak gibi mevsimle tekrarlayan bir yaşam koşulu tabloyu açıklıyorsa belirteç kullanılmaz. ICD-11 aynı örüntüyü “mevsimsel başlangıç örüntüsü” adıyla, yineleyen depresif bozukluk ve iki uçlu bozukluklar için ek bir kod olarak tanımlıyor ve aynı ayrımı yapıyor (bkz. “DSM ve ICD Aynı Şey midir?”).

Belirteç bir tanıya eklenen bir nitelendirmedir, kendi başına bir hastalık sınıfı değildir; bu ayrım melankoli üzerinden kuruldu (bkz. “Melankoli Şiirsel Bir Hüzün müdür?”). Bu yüzden mevsimsel bir depresyondan söz etmek için önce bir depresif dönemin ölçütleri karşılanmalıdır; kışın daha durgun ya da keyifsiz hissetmek bunların yerini tutmaz (bkz. “Mutsuzluk ile Depresyon Arasındaki Fark Nedir?”). İki uçlu bozuklukta belirteç mani ya da hipomani dönemlerine de uygulanabilir; kış çöküşünün ardından baharda ya da yazda bu dönemlerin düzenli olarak geldiği bir seyir de bu çerçevededir (bkz. “Bipolar Bozukluk “Ani Ruh Hali Değişimi” midir?”). DSM-5-TR’ye göre mevsimsel örüntüyle gelen depresif dönemler çoğu zaman belirgin enerji düşüklüğü, aşırı uyku, aşırı yeme, kilo alma ve karbonhidrat isteğiyle seyreder.

Kışın çökmek, kış yüzünden çökmek mi?

Tablonun arkasındaki fikir, bazı depresyonların azalan gün ışığına bir tepki olarak mevsimle geldiğidir. Mevsimselliği ölçmek için geliştirilen araçlardan biri, ruh hâlinin ve davranışların aylara göre nasıl değiştiğini soran bir ankettir (Seasonal Pattern Assessment Questionnaire, SPAQ). Yaygınlık çalışmalarını derleyen 1999 tarihli bir incelemede ortalama yaygınlık Kuzey Amerika’da Avrupa’nın iki katıydı; yaygınlık ile enlem arasındaki ilişki Kuzey Amerika’da anlamlıydı, Avrupa’da aynı yönde bir eğilim gösteriyordu, ama bütün çalışmalar birlikte ele alındığında anlamlı değildi. Yazarlara göre enlemin etkisi küçük görünüyordu; iklim, genetik yatkınlık ve sosyokültürel bağlam daha büyük rol oynayabilirdi. Türkiye’de dört enlemdeki sekiz toplulukta aynı anketle yapılan 2002 tarihli çalışma, kış tipi için yüzde 4,86’lık bir tahmin verdi ve enlemle bir ilişki bulmadı; yazarlar bunun örnekleme yönteminden ya da enlemler arasındaki farkın yalnızca beş derece olmasından kaynaklanabileceğini yazdı.

ABD’de 8.098 kişiyle yürütülen National Comorbidity Survey’de, DSM’nin o dönemki ölçütlerinden türetilmiş bir tanı görüşmesi kullanıldığında mevsimsel örüntülü majör depresyonun yaşam boyu yaygınlığı yüzde 0,4 çıktı; yazarlar bu sonucun önceki topluluk çalışmalarındaki tahminlerden çok düşük çıkmasının muhtemelen tanıya yaklaşımdaki farktan kaynaklandığını yazdı. Daha sert itiraz 2016’da geldi. ABD’de 34.294 yetişkinin son iki haftasını soran bir depresyon ölçeğini telefonla bir kez yanıtladığı bir sağlık araştırmasında belirtiler ne enlemle, ne mevsimle, ne de yaşanılan yerdeki gün ışığı süresiyle anlamlı bir ilişki göstermedi; ölçeğin depresyon aralığında sınıflandırdığı 1.754 kişilik alt grupta da mevsimsel bir fark görülmedi. Yazarlar belirtecin majör depresyonda kullanılmasına son verilmesinin düşünülmesini önerdi. Yazarlar seyrek görülen tabloların büyük taramalarda zor yakalandığını da not etti. Yazarların deyişiyle, kışın depresif olmak, kış yüzünden depresif olunduğunun kanıtı değildir (bkz. “İki Şeyin Birlikte Görülmesi Neden Neden-Sonuç Değildir?”).

2019’da çevrimiçi yayımlanan bir sistematik derleme, soruların mevsimi açıkça andığı çalışmaları dışarıda bırakarak 41 çalışmaya baktı: on üçü kışın daha fazla depresyona işaret etti, ötekiler mevsimsel bir örüntü göstermedi, örüntüyü kış dışında buldu ya da sonuçsuz kaldı. Yazarlar klinik depresyonda mevsimsel değişime bir miktar destek buldu, ama genel nüfusta ruh hâlinin yılın belirli dönemlerinde düzenli olarak düştüğü fikrine itiraz etti. ABD’de tek merkezli bir çalışmada, kışın tanı görüşmesiyle mevsimsel örüntülü yineleyen depresyon tanısı konup tedavi edilen 143 kişi ertesi yaz izlendi: yüzde 79’u yazın tümüyle, yüzde 13,3’ü kısmen iyileşmişti, yüzde 7,7’si yazın da depresyondaydı; yaz puanları tedavinin bitimindeki puanlardan da anlamlı biçimde düşüktü. Yazarlar bunu tablonun yapı geçerliliğini destekleyen bir bulgu olarak okudu. 2016 taraması ile bu izlem birbirini çürütmüyor: biri genel nüfusa, öteki tanısı doğrulanmış bir gruba bakıyor.

Işık kutusunun önünde ne oluyor?

Mevsimsel örüntü için önerilen tedavilerden biri parlak ışık tedavisidir: kişi her gün belirli bir süre, yüksek şiddette beyaz ışık veren bir kaynağın önünde oturur. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin görevlendirdiği bir çalışma grubunun 2005 tarihli meta-analizinde taranan çalışmaların yalnızca yüzde 13’ü dahil edilme ölçütlerini karşıladı; mevsimsel depresyonda parlak ışığı sınayan sekiz denemenin birleşik sonucunda belirtilerin şiddetinde anlamlı bir azalma vardı. 2019’da çevrimiçi yayımlanan bir başka meta-analiz 19 çalışmayı aldı ve ışığı plaseboya üstün buldu; yazarlar çalışmaların küçük ya da orta büyüklükte ve yöntem bakımından farklı olduğunu, kanıtın yanlılık riskinin orta ile yüksek arasında olduğunu yazdı.

Işık ile ilacı doğrudan karşılaştıran çalışmalar az. Kanada’da dört merkezde 96 hastayla yapılan sekiz haftalık, çift kör bir denemede ışık tedavisi ile seçici serotonin geri alım inhibitörü grubundan bir antidepresan arasında, yanıt ve remisyon oranlarında anlamlı bir fark çıkmadı; bazı yan etkiler ilaç grubunda daha sıktı. ABD’de 177 kişiyle yapılan bir denemede, mevsime uyarlanmış altı haftalık bilişsel davranışçı terapi ile ışık tedavisi izlemin ilk yılında hiçbir sonuçta birbirinden anlamlı biçimde ayrılmadı; iki kış sonra depresyonun yinelemesi terapi grubunda yüzde 27,3, ışık grubunda yüzde 45,6’ydı. İngiltere’nin ulusal klinik kılavuzu yetişkinlerde kış örüntülü depresyonda antidepresan ilaç ya da psikolojik tedavi yerine ışık tedavisini denemek isteyenlere, ışığın etkililiğine dair kanıtın belirsiz olduğunun söylenmesini öneriyor; Kanada’daki CANMAT kılavuzu ise ışığı yetişkinlerde kış örüntülü majör depresyonda birinci basamak tedavi olarak öneriyor.

Kış depresyonu geçirmiş yetişkinlerde yinelemeyi önlemede, belirtiler başlamadan sonbaharda başlanan ışık tedavisini sınayan ve ölçütleri karşılayan tek bir küçük çalışma (46 kişi) bulunabildi; Cochrane derlemesi yöntem sınırlılıkları ve küçük örneklem nedeniyle bir sonuca varamadı. Aynı amaçla ilacı sınayan üç denemenin üçü de tek bir antidepresanla ve ilacın üreticisinin finansmanıyla yapıldı; ilgili derleme orta kesinlikte bir koruyucu etki buldu, ilacı alanlarda baş ağrısı, bulantı ve uykusuzluk biraz daha sıktı. Işık tedavisinin yan etkileri çoğunlukla hafif ya da orta düzeyde bulunuyor; ama iki uçlu bozukluğu olan bazı kişilerde tedavi sırasında hipomani ve karma dönemler görüldüğü bildirildi, göz hastalıkları ve ışığa duyarlılığı artıran bazı ilaçlar da ayrıca değerlendirme gerektiriyor.

Sonuç

Mevsimsel depresyon, kış gelince topluca yaşanan bir çöküş olarak kanıtla desteklenmiyor: büyük bir nüfus taraması ve bir sistematik derleme nüfus genelinde düzenli bir kış düşüşünü doğrulamadı. Elkitaplarındaki anlamıyla ise gerçektir: yineleyen depresyonun ya da iki uçlu bozukluğun, dönemlerin yılın belirli zamanlarına düzenli olarak denk geldiği seyrini adlandıran bir belirteçtir. Ne kadar yaygın olduğu tartışmalı; tanısı doğrulanmış kişilerde yazın görülen iyileşme ise örüntünün en azından bir grupta var olduğunu destekliyor. Parlak ışık tedavisi plaseboya üstün bulundu, ama çalışmalar küçük ya da orta büyüklükte. Kışın biraz durgun olmak bir hastalık değildir; her kış dönen ve hayatı daraltan bir çöküş de “mevsim böyle” diye geçiştirilecek bir şey değildir.


Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı, değerlendirme ya da tedavi yerine geçmez ve bir kontrol listesi olarak kullanılamaz. Burada anlatılanlar, yaşadığınız bir dönemin mevsimsel olup olmadığına karar vermeniz için değil, bu ayrımın neden bir değerlendirme gerektirdiğini görmeniz için yazılmıştır. Kış aylarında başlayan bir çökkünlük belirgin bir sıkıntı veriyor ya da günlük hayatınızı, işinizi veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; bunun için baharı ya da durumun ağırlaşmasını beklemeniz gerekmez. Işık tedavisine kendi başınıza başlamadan önce bir hekime danışın; iki uçlu bozukluk öykünüz, bir göz hastalığınız ya da ışığa duyarlılığı artıran bir ilaç kullanımınız varsa bu değerlendirme ayrıca önemlidir. Sizi izleyen hekimle birlikte yürüttüğünüz bir tedaviyi bu yazıya dayanarak değiştirmeyin ya da bırakmayın. Yaşamınızın ya da güvenliğinizin tehlikede olduğunu düşünüyorsanız ya da bundan emin değilseniz 112 aranır. Şu anda yaşamınıza son vermeye yönelik bir planınızın ya da niyetinizin olması, henüz bir hekime gösterilmemiş bir girişim ya da ciddi olabilecek bir yaralanma (görünür bir iz olmasa bile) ve kendinizi güvende tutamayacağınızı hissetmeniz de bu durumlardandır. Acil bir tehlike olmasa bile, kendinize zarar verme ya da yaşama son verme düşünceleriniz varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak ertelenmez; randevuyu beklerken kendinizi güvende hissetmezseniz ya da bundan emin olamazsanız beklenmez, 112 aranır. 112 acil çağrı numarasıdır; polis, sağlık, itfaiye, jandarma, orman, sahil güvenlik ve AFAD için tek numaradır ve Türkiye genelinde ücretsiz, 7 gün 24 saat aranabilir.

İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Mevsimsel örüntü belirtecinin tanımı için Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5-TR’si ve Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11’i; yaygınlık ile enlem ilişkisi için Mersch ve arkadaşlarının 1999 tarihli incelemesi; Türkiye verisi için Hayriye Elbi ve arkadaşlarının 2002 tarihli çalışması; tanı görüşmesiyle yapılan yaygınlık tahmini için Dan G. Blazer ve arkadaşlarının 1998 tarihli National Comorbidity Survey çözümlemesi; belirtecin geçerliliğine itiraz için Megan K. Traffanstedt, Sheila Mehta ve Steven G. LoBello’nun 2016 tarihli çalışması; mevsimsellik ve depresif belirtiler üzerine Simon Øverland ve arkadaşlarının sistematik derlemesi; ışık tedavisinin etkililiği için Robert N. Golden ve arkadaşlarının 2005 tarihli meta-analizi ile Edda Pjrek ve arkadaşlarının meta-analizi; ışık tedavisi ile antidepresanın karşılaştırması için Raymond W. Lam ve arkadaşlarının Can-SAD adlı Kanada çalışması; bilişsel davranışçı terapi ile ışık tedavisinin iki kışlık karşılaştırması ve tanısı doğrulanmış kişilerin yaz izlemi için Kelly J. Rohan ve arkadaşlarının çalışmaları; önleme için Barbara Nussbaumer-Streit ve arkadaşlarının (ışık tedavisi) ile Gerald Gartlehner ve arkadaşlarının (antidepresanlar) 2019 tarihli Cochrane derlemeleri; ışık tedavisinin güvenliği için Michael Terman ile Jiuan Su Terman’ın 2005 tarihli derlemesi; klinik yönetim için NICE’ın NG222 numaralı depresyon kılavuzu ile CANMAT’ın yetişkinlerde majör depresyon kılavuzu.