Konu arşivi
Bir tanı çalışabilirliğin ölçüsü değildir: işlev aynı tanı içinde geniş dağılır, destekli istihdam denemeleri doğru düzenlemeyle işe girme olasılığını katlar ve Türkiye'de kanun kota ile makul düzenleme diye iki ayrı kapı tanımlar, rapor eşiği yalnızca birincisinin koşuludur.
DSM ile ICD aynı sistem değildir; küresel standart olarak tanımlanan sınıflandırma ICD'dir ve Türkiye'de resmî tanı kaydı da onun üzerinden yapılır. DSM'nin gücü uluslararası bir yetkiden değil, eğitim ve araştırmadaki yaygınlığından gelir; iki kitap çoğu tanıda birbirine yakındır.
Dâhilik–delilik bağı hep örnekle savunulur, oranla değil; üstelik o örneklere konan tanılar bugünkü anlamda konmuş tanılar değil, geriye dönük okuma denemeleridir. Nüfus verisinde görünen bir ilişki var, ama bu bir çizgi değil; tanımı ve ölçümü tartışmalı iki alan arasındaki koşullu bir örtüşme.
"Gülümseyen depresyon" bir tanı adı değildir; ama işlevini sürdüren kişide tablonun gözden kaçmasının kendine özgü bir nedeni vardır: belirtilerin görünmemesi değil, iyilik kanıtlarının bolluğu — ve o kanıtlar sahici olduğu için yanlış olan kanıt değil, onlardan çıkardığımız sonuçtur.
Travmatik olaylara maruz kalmak yaygın, TSSB ise seyrektir: olay başına ortalama koşullu risk yüzde dörttür ve olay türüne göre kat kat değişir. Dolaşımdaki çok yüksek oranlar riskin yalnızca kişinin "en kötü" saydığı olay üzerinden hesaplanmasından doğuyor; seyrek olması onu hafif kılmıyor.
"Bu yaşta herkes böyle" cümlesi bir gözlem gibi görünür ama aslında bir karardır: değerlendirme yapılmaması kararı. İleri yaşta depresyon üzüntü olarak değil, bedensel yakınmalar, isteksizlik ve unutkanlık olarak gelebilir; tablo yaşa yazıldığında tedavi edilebilir bir durum gözden kaçar.
Ağır ruhsal rahatsızlığı olan kişiler toplumdaki şiddet suçlarının yaklaşık yirmide biriyle ilişkili; ilişkinin önemli bir bölümü eşlik eden madde kullanımıyla açıklanıyor ve aynı grup mağdur olma tarafında belirgin biçimde daha kalabalık. Tehlikelilik algısı ise bu ölçüyle hiçbir orantı içinde değil.
Manik dönem çoğu zaman neşeli ve üretken bir evre olarak anlatılır. Oysa dönemlerin önemli bir bölümü öfke ve gerginlikle seyreder; ayırt edici olan duygunun yönü değil, artan etkinlik ve bozulan yargıdır. Maninin neden bu kadar sık gözden kaçtığını ve değerlendirmenin neden ertelenmemesi gerektiğini anlatıyoruz.
"EMDR yaptır, birkaç seansta siler" ile "parmak takip ettirerek travma mı geçer" arasında sıkışmış bir yöntem. Travma sonrası stres bozukluğunda işe yaradığı sağlam biçimde gösterildi. Peki neden işe yarıyor ve yönteme adını veren göz hareketlerinin bunda payı ne kadar?
Tanı ölçütleri gerçekten genişledi: yas istisnası 2013'te kaldırıldı, 2022'de uzamış yas bozukluğu eklendi. Ama sınır tek yöne gitmiyor — 1980'de nevroz kategorisi silindi, 2013'te Asperger tanısı birleştirildi. "Normal"in sınırı bulunmuyor, çiziliyor; ve ölçütün kendisi bile bir kısmını kültüre bırakıyor.
Gündelik dilde "paranoyak oluyorum" demek kolay. Oysa şüpheyi paranoyadan ayıran şey gücü değil, dayanağı: yerinde bir kuşku eldeki işaretlerle orantılıdır. Araştırmalar ikisi arasında keskin bir sınır değil, süreklilik olduğunu gösteriyor — ve o doğru üzerindeki yerimiz sabit değil.
Horlama bazen sadece ses, bazen gecede yüzlerce kez tekrarlanan bir solunum durmasının duyulabilen kısmı — ikisini kulakla ayırmak mümkün değil. Ve apnenin en sinsi yanı, belirtilerinin karakter sanılması: yorgunluk tembelliğe, sinirlilik huysuzluğa, dikkatsizlik ilgisizliğe yazılıyor.