Arthur Schopenhauer’ın tanınmış bir benzetmesi insan ömrünü tek bir harekete sığdırır: hayat, bir sarkaç gibi, ızdırap ile can sıkıntısı arasında bir ileri bir geri sallanır. Cümle karamsar bir aforizma olarak dolaşıyor ve kolayca bir gözlem kaydı gibi okunabiliyor. Oysa söyleyen bir filozof ve söylediği şey bir deney sonucu değil, insan doğası hakkında bir tez. Yine de bu tezin içinde ölçülebilecek iddialar var: Kavuşmanın sevinci çabuk söner mi? İsteyecek bir şey kalmayınca geriye can sıkıntısı mı kalır? Hayatımızın büyük kısmı bu iki uç arasında mı geçer? Psikoloji bu sorulardan bazılarını ölçtü ve vardığı yer, cümlenin hem doğru hem eksik yanlarını gösteriyor.
Sarkacın Asıldığı Çivi
Benzetme, Schopenhauer’ın başlıca eserinin birinci cildindeki 57. bölümde geçer ve bir sonuç cümlesidir. Hemen öncesinde Schopenhauer, istemenin ve çabalamanın insanın bütün özü olduğunu, sönmeyen bir susuzluğa benzediğini ve her isteğin temelinde ihtiyaç ve eksiklik, dolayısıyla acı bulunduğunu yazar; çok kolay doyum isteğin nesnelerini hemen elinden aldığında, yani isteyecek bir şey kalmadığında ise insanı korkunç bir boşluk ve can sıkıntısı sarar. Sarkaç bu öncülden çıkar. Popüler alıntı cümlenin ikinci yarısını da bırakır ve o yarı iddiayı ağırlaştırır: Schopenhauer’a göre acı ile can sıkıntısı hayatın son yapı taşlarıdır. Biraz ileride istek ile kavuşmayı da aynı sırayla anlatır: istek doğası gereği acıdır, kavuşmak çabucak doygunluk getirir, sahip olmak cazibeyi alır.
Aynı bölümde popüler alıntının taşımadığı iki düşünce daha var. Birincisini Schopenhauer kendisi bir hipotez olarak sunar: herkesin taşıyacağı acının ölçüsü mizacıyla bir kez belirlenmiştir; büyük bir felaketin ya da uzun beklenen bir mutluluğun ardından, ilk sarsıntı geçince ruh hâli bütünüyle pek değişmez. İkincisi sarkacı yumuşatır: istek ile doyumun ne çok kısa ne çok uzun aralıklarla birbirini izlediği hayat, ona göre en mutlu hayattır.
Saatin Doğru Gösterdiği Yer
Schopenhauer’ın en güçlü olduğu yer, bu hipotezin ikinci yarısı, yani ilk sarsıntının zamanla geçmesi. Psikolojide hazsal uyum adıyla incelenen olgu, iyi ya da kötü bir değişikliğin duygusal etkisinin zamanla azalmasını anlatır; kavram ve sonradan nasıl düzeltildiği ayrıca ele alındı (bkz. “Mutluluğu Kovalamak Neden Bizi Mutsuz Eder?”). Ama düzeltmeler hipotezin en keskin kelimesini zayıflatıyor: insanların iyi oluş düzeyleri kişiden kişiye değişiyor ve bu düzeyler bazı koşullarda kalıcı olarak kayabiliyor. “Bir kez ve hep” belirlenmiş bir ölçü, bugünkü verinin söylediğinden fazlasını söylüyor.
Acının sevinçten ağır bastığı fikrinin de deneysel bir akrabası var. Roy Baumeister ve arkadaşlarının 2001 tarihli geniş derlemesi, kötü olayların iyi olaylardan daha güçlü etki bıraktığını gündelik olaylardan yakın ilişkilere, geri bildirimden öğrenmeye kadar birçok alanda bildirdi ve tersini gösteren örneğe neredeyse hiç rastlamadı. Bu, acıyı hayatın temeline koyan tezi kanıtlamaz; ama iki kefenin eşit olmadığı sezgisini destekler.
Acı Susunca Kalan Sessizlik mi?
Sarkaç şu soruyu da doğurur: İyi hissetmek yalnızca acının durması mıdır? Reed Larson’ın 1987’de yayımlanan çalışmasında bir ergen ve bir yetişkin örneklemi bir hafta boyunca çağrı cihazı taşıdı ve rastgele anlarda gelen sinyallerle o an nasıl hissettiklerini bildirdi. Kişilerin olumlu ve olumsuz duygu sıklıkları kendi içinde tutarlıydı, ama birbiriyle ilişkili çıkmadı: Olumsuz anları az olanlar, olumlu anları sistematik olarak daha sık bildirmiyordu.
Larson’ın bulgusunun tartışmayı kapatmadığını da eklemek gerekiyor. Olumlu ve olumsuz duygunun ne ölçüde bağımsız olduğu, ölçümün biçimine ve kapsadığı zaman aralığına göre değişiyor; Lisa Feldman Barrett ile James Russell, ikisinin tek bir eksenin karşıt uçlarında durduğu eski görüşü destekleyen bulguların da bulunduğunu vurguladı.
Sarkaç Yalnızca İki Uca mı Uğrar?
Sarkacın ikinci iddiası, hayatın iki uç arasında geçtiğidir. Ed ve Carol Diener 1996 tarihli çalışmalarında bu soruya eldeki geniş verilerle baktı: Ulusal temsilî örneklemi bulunan 43 ülkenin yüzde 86’sında ortalama iyi oluş yanıtı nötrün üzerindeydi, çok yoksul toplumlar olası bir istisna olarak duruyordu. Ed Diener ve arkadaşlarının 2018 tarihli bir yeniden değerlendirmesinde tablo inceldi: İnsanların çoğu duygu dengesinde, yani olumlu duyguyu olumsuzdan fazla bildirmekte nötrün üzerindeydi, ama hayatlarını değerlendirirken değil; bazı aşırı kötü yaşam koşullarında ise çoğunluk duygu dengesinde de nötrün altındaydı (bu iki ölçümün farkı için bkz. “Para Mutluluk Getirir mi?”). Türkiye’de TÜİK’in 2025 Yaşam Memnuniyeti Araştırması’nda kendini mutlu olarak tanımlayanların oranı yüzde 53,3, mutsuz olarak tanımlayanların oranı yüzde 13,0 oldu; bu oranlar tek bir mutluluk sorusuna dayanır ve yukarıdaki göstergelerle doğrudan karşılaştırılamaz.
Can sıkıntısı ucunda ise tablo, ilk bakışta göründüğünden Schopenhauer’a yakın. Onun tarifinde can sıkıntısı, çok kolay doyumun isteğin nesnelerini hemen ortadan kaldırmasıyla gelir. John Eastwood ve arkadaşlarının alanın farklı kuramlarını birleştirerek önerdiği tanım da benzer bir yere bakıyor: Can sıkıntısı, doyurucu bir etkinliğe katılmak isteyip bunu başaramamanın tatsız yaşantısıdır (bkz. “Can Sıkıntısı Zararlı mıdır?”).
Mihaly Csikszentmihalyi’nin akış dediği hâl, kişinin zorlu bir işe kendini verdiği anları anlatır; kuramda algılanan zorluk ile beceri arasındaki denge bu hâlin koşullarından biri sayılır. 28 çalışmayı birleştiren bir meta-analiz, zorluk ile beceri arasındaki denge ile akış arasındaki ilişkiyi orta düzeyde buldu; denge akışı tek başına açıklamıyor, ama onunla birlikte görülüyor. Schopenhauer’ın en mutlu hayatı ne çok kısa ne çok uzun aralıklarda arayan cümlesi de iyi hâli iki ucun ortasında arayan benzer bir sezgi taşıyor; bundan öte bir bağ kurmak, kanıtın taşıyacağından fazlası olur.
Sonuç
Sarkaç benzetmesi iki şeyi doğru yakalıyor: Kavuşulan şeyin sevinci zamanla azalma eğilimindedir ve kötü olaylar birçok alanda iyilerden daha güçlü etki bırakır. Schopenhauer’ın can sıkıntısı tarifi de alanda önerilen bir tanıma yakın duruyor. Ama veriler, sarkacın katı bir okumasına uymayan örnekler de sunuyor. 2018’deki yeniden değerlendirmede insanların çoğu olumlu duyguyu olumsuzdan fazla bildiriyordu; incelenen bazı aşırı kötü yaşam koşullarında ise çoğunluk duygu dengesinde de nötrün altındaydı. Bazı ölçümlerde olumlu duygu, olumsuz duygunun yokluğundan ibaret görünmüyor, ama bu tartışma kapanmış değil. Bu yazının sınayabildiği şey bir felsefenin ölçülebilir uzantılarıdır, Schopenhauer’ın insan varoluşu hakkındaki tezinin kendisi değil. Gündelik bir aforizma olarak dolaşan “hayat zaten acı ve can sıkıntısıdır” cümlesi ise verinin tarif ettiği hayattan daha karanlık.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da değerlendirme yerine geçmez. Burada anlatılanlar bir filozofun insan hayatı hakkındaki görüşünü ve onun ölçülebilen karşılıklarını konu alır; kendi hayatınız hakkında bir hüküm vermeniz için değil, aforizmanın neyi anlattığını ve neyi anlatmadığını görmeniz için yazılmıştır. Hiçbir şeyden tat alamadığınız, sürekli bir boşluk ya da çökkünlük hissettiğiniz bir dönem, hayatın doğası diye kabullenilecek bir felsefe değil, değerlendirilmesi gereken bir tablonun işareti olabilir (bkz. “Mutsuzluk ile Depresyon Arasındaki Fark Nedir?”); bu hâl belirgin bir sıkıntı veriyor ya da günlük hayatınızı, işinizi veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun, bunun için durumun ağırlaşmasını beklemeniz gerekmez. Yaşamınızın ya da güvenliğinizin tehlikede olduğunu düşünüyorsanız ya da bundan emin değilseniz 112 aranır. Şu anda yaşamınıza son vermeye yönelik bir planınızın ya da niyetinizin olması, henüz bir hekime gösterilmemiş bir girişim ya da ciddi olabilecek bir yaralanma (görünür bir iz olmasa bile) ve kendinizi güvende tutamayacağınızı hissetmeniz de bu durumlardandır. Acil bir tehlike olmasa bile, kendinize zarar verme ya da yaşama son verme düşünceleriniz varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak ertelenmez; randevuyu beklerken kendinizi güvende hissetmezseniz ya da bundan emin olamazsanız beklenmez, 112 aranır. 112 acil çağrı numarasıdır; polis, sağlık, itfaiye, jandarma, orman, sahil güvenlik ve AFAD için tek numaradır ve Türkiye genelinde ücretsiz, 7 gün 24 saat aranabilir.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Arthur Schopenhauer’ın sarkaç benzetmesi ve mizaçla belirlenen acı ölçüsü hipotezi için Die Welt als Wille und Vorstellung’un birinci cildi, 57. bölüm; kötü olayların iyi olaylardan güçlü etkisi için Roy F. Baumeister, Ellen Bratslavsky, Catrin Finkenauer ve Kathleen D. Vohs’un 2001 tarihli derlemesi; hazsal uyum kuramının düzeltilmesi için Ed Diener, Richard Lucas ve Christie Scollon’ın çalışması; olumlu ve olumsuz duygu sıklıkları arasındaki ilişki için Reed W. Larson’ın 1987 tarihli deneyim örneklemesi çalışması, iki boyutun bağımsızlığı ile karşıtlığı tartışması için Lisa Feldman Barrett ile James A. Russell’ın çalışmaları; öznel iyi oluşun nötr noktaya göre konumu için Ed Diener ve Carol Diener’ın 1996 tarihli çalışması ve bu çalışmanın, duygu dengesi ile hayatı değerlendirmeyi ayrı ele alan ve Ed Diener ve arkadaşlarınca 2018’de yayımlanan yeniden değerlendirmesi; can sıkıntısının “meşgul olamayan zihin” olarak tanımı için John D. Eastwood, Alexandra Frischen, Mark J. Fenske ve Daniel Smilek’in 2012 tarihli çalışması; akış kavramı için Mihaly Csikszentmihalyi’nin çalışmaları ve zorluk–beceri dengesi üzerine Carlton J. Fong, Diana J. Zaleski ve Jennifer Kay Leach’in meta-analizi. Türkiye verisi için Türkiye İstatistik Kurumu’nun Yaşam Memnuniyeti Araştırması.
