13 Ocak 1998. Georgia eyaletinin valisi Zell Miller, meclise yıllık bütçesini sunuyor. Yollar, okullar, hastaneler derken beklenmedik bir kalem geliyor: eyalette doğan her bebeğe bir klasik müzik kaseti ya da CD’si dağıtılması için 105 bin dolar. Vali, yanında getirdiği teybi çalıştırıp milletvekillerine Beethoven’dan bir bölüm dinletiyor ve soruyor: “Şimdiden daha zeki hissetmiyor musunuz?”
Meclis parayı vermeye pek istekli değildi, ama gerek de kalmadı; eyalette fabrikası olan bir plak şirketi kayıtları bağışladı. O yıl Georgia’da doğan bebekler hastaneden çıkarken, bezin ve losyonun yanında bir de “Bebeğinizin Beynini Müziğin Gücüyle İnşa Edin” adlı bir albümle çıktılar.
Bütün bunların dayandığı çalışma, beş yıl önce yayımlanmış tek sayfalık bir araştırma notuydu. Ve o not, bebeklerden hiç söz etmiyordu.
Asıl çalışma ne buldu?
1993’te Nature dergisinde Frances Rauscher, Gordon Shaw ve Catherine N. Ky imzalı kısa bir bildiri çıktı. Otuz altı üniversite öğrencisi üç koşula sokuldu: on dakika Mozart’ın iki piyano için re majör sonatını dinlemek, on dakika gevşeme yönergesi dinlemek, ya da on dakika sessizlik.
Her koşulun ardından, standart bir zekâ ölçeğinden alınan üç mekânsal alt test uygulandı: örüntü çözümleme, matrisler, ve kâğıt katlama-kesme. Sonuncusunda zihninizde bir kâğıdı katlıyor, üzerinden makas geçiriyor ve açıldığında nasıl görüneceğini seçiyorsunuz.
Mozart dinleyen koşulda katılımcılar bu görevlerde diğer iki koşuldakinden daha iyi yaptı. Fark, IQ ölçeğine çevrildiğinde sekiz ila dokuz puana denk geliyordu.
Bulgunun üç sınırı vardı ve üçü de gazetelere geçmedi. Etki on beş dakika içinde söndü. Ölçülen şey genel zekâ değil, dar bir mekânsal görevler kümesiydi — bu testlerin neyi ölçüp neyi ölçmediği başlı başına bir konu (bkz. “IQ Zekâyı Ölçer mi?”). Ve hiçbir bebek yoktu; katılımcıların hepsi yetişkindi.
“Mozart etkisi” terimi de araştırmacılara ait değil; ifadeyi 1997’de yayımlanan popüler bir kitap dolaşıma soktu. Rauscher yıllar sonra, kendi çalışmalarının çocukların pasif biçimde müzik dinlemesine dair hiçbir şey göstermediğini söyleyecekti.
Tekrarlamaya çalışınca ne oldu?
Bulgu ilgi çektikçe başka gruplar aynı deneyi kurdu. Sonuçlar birbirini tutmadı.
1999’da Nature’ın aynı sayısında iki yazı çıktı. Christopher Chabris’in on altı çalışmayı birleştiren çözümlemesi, ortada bir artış varsa bile bunun genel akıl yürütmeyle ilgisi olmadığını, tümüyle tek bir görev türünden kaynaklandığını gösterdi. Aynı sayıda Kenneth Steele ve arkadaşlarının orijinal yöntemi taklit eden iki deneyi hiçbir etki bulamadı: birinde üç puanlık artış, diğerinde dört puanlık düşüş çıktı.
2010’da Viyana’dan Jakob Pietschnig ve arkadaşları, yayımlanmamış tezler dahil kırka yakın çalışmayı ve üç binden fazla katılımcıyı birleştirdi. Sessizlikle karşılaştırıldığında küçük bir fark görünüyordu — ama bu fark Mozart’a özgü değildi. Başka müzikler de aynı şeyi yapıyordu.
Bu arada iddianın kendisi de küçülüyordu. 1993’te üç mekânsal alt test ölçülmüştü; tekrarlar tutmayınca araştırmacılar açıklamalarını bunlardan yalnızca birine, kâğıt katlama-kesmeye çektiler. Bir bulgunun sınandıkça kapsamının daralması, tek başına bir uyarı işaretidir.
Psikolojide bir dönemi anlatan hikâyelerden biri bu. bkz. “Psikolojinin “Replikasyon Krizi” Nedir?”
Tezi bozan bulgu
Dürüst olmak gerekirse tablo tek yönlü değil. 2000 yılında yapılan bir başka birleştirme çalışması, etkinin orta büyüklükte ve tutarlı olduğu sonucuna vardı — ama önemli bir kayıtla: yalnızca zihinsel döndürme gerektiren belirli bir mekânsal görev türünde.
Yani “hiçbir şey olmuyor” demek de doğru değil. Olan bir şey var; sadece o şey zekâ değil, dar ve kısa ömürlü bir performans dalgalanması.
Peki o dalgalanma neden oluyor?
Buradaki cevap mitin kendisinden ilginç.
1999’da yapılan bir deneyde katılımcılar önce Mozart, sonra Schubert dinledi; ikisi de sessizliği geçti. Sonra araştırmacılar kontrol koşulunu değiştirip sessizliğin yerine sesli okunan bir hikâye koydular. Müziğin üstünlüğü kayboldu. Performansı belirleyen şey müzik değildi — kişinin hangisinden hoşlandığıydı. Hikâyeyi tercih edenler hikâyeden sonra daha iyi yaptı.
İzleyen çalışmalar bunu iki kelimeye indirdi: uyarılma ve keyif. Hoşunuza giden bir şey sizi uyandırır, ruh halinizi yükseltir, ardından girdiğiniz görevde biraz daha iyi olursunuz. Mozart bunu yapabilir. Sevdiğiniz herhangi bir şarkı da yapar. İyi bir hikâye de.
Yani bu, müzikle ilgili bir bulgu değil, dikkat ve ruh haliyle ilgili bir bulgu. Ve tam da bu yüzden hiçbir bebek CD’sini haklı çıkarmıyor.
Dinlemek ile çalmak aynı şey değil
Mitin en çok gölgelediği ayrım bu.
2004’te Glenn Schellenberg 144 altı yaşındaki çocuğu rastgele dört gruba ayırdı: klavye dersi, şan dersi, tiyatro dersi, ders yok. Otuz altı hafta sonunda bütün grupların puanı yükselmişti — okula giden çocuklarda beklenen bir şey. Müzik grupları biraz daha fazla yükselmişti. Fark gerçekti ama küçüktü; sonraki yeniden çözümlemelerde gruplar ayrı ayrı ele alındığında istatistiksel anlamlılığını yitirdiği de gösterildi.
Aynı çalışmanın beklenmedik bir bulgusu daha vardı: tiyatro grubu, sosyal uyum davranışlarında müzik gruplarında hiç görülmeyen bir ilerleme kaydetti.
2020’de elli dört çalışmayı birleştiren bir çözümleme ise müzik eğitiminin, başka kültürel etkinliklere kıyasla bilişsel bir üstünlük sağladığına dair kayda değer kanıt bulamadı.
Toparlarsak: bir çocukla bir yıl boyunca düzenli ve yapılandırılmış bir şey yapmak iyidir. Bunun müzik olması gerekmez, olduğunda da beyni “inşa etmez”.
Bu mit neden bu kadar tuttu?
Çünkü çabasız bir kestirme vaat ediyor. Düğmeye basıyorsunuz, çocuk uyurken bile zekileşiyor.
Beyinle ilgili yaygın inançların çoğu aynı aileden. İçeride kullanılmayan devasa bir kapasite bulunduğu fikri de (bkz. “Beynimizin Yüzde 10’unu mu Kullanıyoruz?”), insanların yaratıcı ya da mantıklı yarımküreye göre ikiye ayrıldığı fikri de (bkz. “‘Sağ Beyin / Sol Beyin İnsanı’ Var mı?”) aynı şeyi söylüyor: hazır bekleyen bir potansiyel var, doğru anahtarı bulmak yeter.
Bir de zamanlama baskısı vardı. O yıllarda “ilk üç yıl her şeyi belirler” fikri yaygındı; pencerenin kaçırılması korkusu, ailelerin eline tutuşturulan her ürünü değerli kıldı. bkz. “Erken Çocukluk Kaderi Belirler mi?”
Son olarak, mitin neden başka bir türle değil de klasik müzikle kurulduğu sorusu var. Bebeklere dağıtılan albümlerde yalnızca klasik parçalar vardı; halk müziği, caz ya da o dönemin popüler şarkıları listeye hiç girmedi. Oysa özgün deneyde sınanan şey klasik müziğin soyluluğu değil, on dakikalık bir uyarandı. Mitin bu kısmı bulgudan değil, klasik müziğe atfedilen kültürel saygınlıktan geliyor — ve mit, dayandığı bulgu çürüdükten sonra bile bu saygınlık sayesinde ayakta kaldı.
Sonuç
Mozart dinlemek zekâyı artırmaz. Yaptığı şey, hoşunuza gidiyorsa sizi biraz uyandırmak ve o sırada girdiğiniz belirli bir mekânsal görevde birkaç dakikalığına biraz daha iyi olmanızı sağlamaktır. Bunun adı zekâ değil, ruh hali.
Bu, müziği değersizleştirmiyor; yalnızca yanlış gerekçeden kurtarıyor. Mozart dinlemek için zekileşmek gerekmiyor — hoşunuza gitmesi zaten yeterli bir sebep.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili bir kaygınız varsa, ürün ve yöntem önerileri yerine bir uzmanla konuşmak çok daha yararlı olur.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Özgün bulgu için Frances Rauscher, Gordon Shaw ve Catherine N. Ky’ın 1993 tarihli Nature bildirisi; tekrarlama tartışması için Christopher Chabris’in ve Kenneth Steele ile arkadaşlarının 1999’da yine Nature’da çıkan iki yanıtı. Etkiyi destekleyen tarafta Lois Hetland’ın 2000 tarihli birleştirme çalışması, karşı tarafta Jakob Pietschnig, Martin Voracek ve Anton Formann’ın 2010’da Intelligence dergisinde yayımladıkları kapsamlı meta-analiz. Mekanizma için Kristin Nantais ve Glenn Schellenberg’in tercih deneyi ile William Forde Thompson, Glenn Schellenberg ve Gabriela Husain’in uyarılma ve ruh hali çerçevesi. Müzik dersleri tarafında Glenn Schellenberg’in 2004 tarihli rastgele atamalı çalışması ile Giovanni Sala ve Fernand Gobet’nin aktarım üzerine meta-analizleri. Kavram olarak uyarılma etkisi, yakın ve uzak aktarım, yayın yanlılığı.
