Erken gelir, hazırlıklıdır, teslim tarihini kaçırmaz. İçeriden bakınca gece uyuyamamış, e-postayı dört kez okumuş, toplantı bittikten sonra saatlerce ne dediğini tartmıştır. Gündelik dilde bu tabloya bir isim verildi: yüksek işlevli anksiyete.
Etiket tanıdık bir şeyi tarif ediyor. Ama içinde sessiz bir iddia taşıyor — ve asıl mesele o iddia.
İddia şu: Kaygı, başarının yan ürünü değil kaynağıdır. “Beni ben yapan şey bu.” “Bu olmasa bu kadar çalışmazdım.” “Rahat olsam hiçbir işi zamanında bitiremem.”
Bu yazının sorusu tam olarak burada: Başarı kaygı sayesinde mi geliyor, yoksa kaygıya rağmen mi?
Önce kısa bir not: bu bir tanı değil
“Yüksek işlevli anksiyete” tanı kitaplarında yer almıyor. Ne bir bozukluk adı ne de bir bozukluğun alt türü. Gündelik dilde türemiş, işe yarayan ama gevşek bir tarif.
Bu tek başına kötü bir şey değil. İnsanlar hâllerine isim ararlar ve popüler etiketler bazen doğru bir yere işaret eder (bkz. “Impostor Sendromu (Sahtekârlık Hissi) Bir Hastalık mı?“).
Sorun etiketin ne yaptığında. Tanı ölçütleri belirli bir iş görür: bir tablonun ne zaman tanı alacağını tarif eder (bkz. “Kişilik Bozuklukları Nedir, Nasıl Anlaşılır?“). “Yüksek işlevli” nitelemesi ise ters yönde çalışıyor — bir eşik koymuyor, eşiği kaldırabiliyor.
Kaygı mı çalıştırıyor, kişi kaygıya rağmen mi çalışıyor?
Etiketin dayandığı gözlem gerçek: Kaygılı ve başarılı insanlar var.
Ama iki şeyin bir arada bulunması birinin diğerini ürettiğini göstermez (bkz. “İki Şeyin Birlikte Görülmesi Neden Neden-Sonuç Değildir?“). Burada üçüncü bir olasılık da var: İkisini birden üreten ortak bir şey olabilir.
Yüksek standartlar, sorumluluk duygusu, işini önemseme gibi özellikler bazı kişilerde hem iyi bir çıktıyla hem de o çıktı tehdit altında hissedildiğinde kaygıyla ilişkili olabilir. Böyle bir durumda kaygı motorun kendisi değil, aynı motorun ısınması olabilir.
Kaygıyla baş etmek için düşük beklenti kuran bir strateji de tarif edilmiş: “savunmacı karamsarlık” denen bu stratejiyi kullananlar, bir deneyde iyimserlere göre daha kötü bir sonuç bekledikleri hâlde onlar kadar iyi performans gösterdi.
Kaygının başarıyı ürettiği hissi ise güçlüdür, çünkü ikisi hep birlikte gelir. Bir arada görülen iki şeyin nedensel sırasını içeriden okumak neredeyse imkânsızdır.
Kaçınma bazen çalışkanlığa benzer
Yazının en önemli yeri burası.
Kaygının bilinen davranışsal sonucu kaçınmadır: korkulan durumdan uzak durmak. Uçaktan korkan uçmaz, davetten çekinen gitmez.
Peki korkulan şey başarısız olmak ya da kötü değerlendirilmek ise? O zaman kaçılacak bir yer yoktur. Kaçınma ortadan kalkmayabilir; yön değiştirebilir.
Bu durumda kaçınma bazı kişilerde şu davranışlara bürünebilir: aşırı hazırlık, defalarca kontrol etme, herkesten erken gelme, sorulabilecek her soruya önceden cevap hazırlama, “her ihtimale karşı” fazladan çalışma, işi son ana bırakmamak için haftalar önce bitirme.
Dışarıdan bakınca bunların adı çalışkanlık. Ama aynı davranışlar korkulan sonucu önlemek ya da kaygıyı yatıştırmak için katı biçimde kullanılıyorsa, kaygıyı sürdüren güvenlik davranışları gibi işleyebilir: anlık rahatlama sağlar, uzun vadede kaygıyı besler. Kuramsal açıklamaya göre her seferinde kaygıya “haklıydın, önlem almasaydım kötü olurdu” mesajı gider. Aynı davranış bir başkasında yalnızca iyi bir planlama olabilir; belirleyici olan görünüm değil işlevdir.
Bu mekanizmayı daha önce başka bir davranışta görmüştük: sürekli güvence istemek de kısa vadede yatıştırır, uzun vadede kaygıyı sürdürür (bkz. “Sürekli Güvence İstemek Kaygıyı Gerçekten Azaltır mı?“). Yüksek işlevli anksiyete diye tarif edilen deneyimin altında da aynı döngü olabilir — sadece daha üretken ve çevre tarafından çok daha fazla takdir edilen bir kılıkta.
Takdir edilmesi fark edilmesini zorlaştırabilir.
“Ama biraz kaygı performansı artırır” — ne kadar doğru?
Bu cümlenin bilimsel görünen bir dayanağı var: uyarılma ile performans arasında ters U biçiminde bir ilişki olduğunu öne süren klasik bir hipotez — çok az da çok fazla uyarılma da performansı düşürür, ortada bir optimum vardır. Özgün çalışmada bile en uygun uyarı şiddeti görevin zorluğuna göre değişiyordu.
Eğri sıklıkla aşırı genelleniyor ve stresin ne zaman işe yaradığını ayrıca ele almıştık (bkz. “Stres Her Zaman Zararlı mıdır?“). Burada işe yarayan ayrım başka.
Uyarılma ile endişe aynı şey değil. Sunumdan önceki kalp çarpıntısı uyarılmadır ve performansı gerçekten destekleyebilir. “Ya kelimeler aklımdan uçarsa, ya yetersiz bulunursam, ya geçen seferki gibi olursa” cümleleri ise endişedir ve bambaşka bir yük taşır.
Fark şurada: Endişe çalışma belleğinde yer kaplar. Zihnin işe ayıracağı kapasitenin bir bölümü sürekli tehdidi izlemeye gider. Dikkat kontrolü kuramına göre kaygılı kişi ek çabayla bazı görevlerde aynı sonucu üretebilir, ama onu üretmek için daha fazla kaynak harcar: verim düşer, çıktı her zaman düşmez. Bununla birlikte kaygının çalışma belleği görevlerinde çıktıyla da olumsuz ilişkili olduğunu bildiren bir meta-analiz var.
Bu yüzden bedel dışarıdan görünmeyebilir. Fatura sonuçta değil, sonucu üretme maliyetinde birikebilir.
Etiketin olası zararları
Buraya kadarki her şey teknik. Asıl mesele şu: Bu etiket kişiye ne yaptırıyor?
Kendi kendini mühürleyen bir döngü kurabilir. İyi bir sonuç alındığında bu, kaygının işe yaradığının kanıtı sayılabilir: “Panikledim, o yüzden başardım.” Bir sonraki sefer paniklemek zorunlu gibi görünebilir. Kaygıyı azaltmak, başarıyı riske atmak gibi görünmeye başlayabilir. Böylece kaygı hem sorun hem çözüm sanılabilir.
Eşiği kaldırabilir. “İşimi yapabiliyorum, demek ki ciddi bir şey yok.” Oysa işlevsellik, yardım almak için gereken ölçüt değil; ölçüt sıkıntının kendisi. Bir insan işini kusursuz yaparken de acı çekiyor olabilir ve iş aksamadığı için o acı daha az gerçek olmuyor.
Kişinin kendi çıktısını kendi aleyhine kanıt yapabilir. Yardım düşünüldüğünde akla şu cümle gelebilir: “Benden çok daha kötü durumda olanlar var.” Üretilen iş, iyi olmanın belgesi gibi okunabilir.
Kaygı azalırsa performans düşer mi?
Etiketin beslediği korkulardan biri bu.
Kaygı bozukluklarının tedavisinde ölçülen şeylerden biri işlevsellik. Tedavi çalışmalarında genel eğilim, belirtilerdeki azalmaya işlevsellik ve yaşam kalitesindeki iyileşmenin eşlik etmesi yönünde; iş performansını doğrudan ölçen çalışmalar ise daha sınırlı.
Bunun bir nedeni şu: Performansı yordayan asıl şey kaygı değil. Örgütsel psikolojinin en tutarlı bulgularından biri, iş performansını en iyi yordayan kişilik boyutunun vicdanlılık olması — düzenlilik, sorumluluk, işi sürdürebilme. Vicdanlılık kaygıdan ayrı bir boyut ve kaygı azaldığında ortadan kalkmıyor.
Yani “kaygım giderse tembelleşirim” korkusu, iki farklı şeyin aynı sanılmasından doğuyor olabilir. Sizi çalıştıran özelliklerle sizi geceleri uyutmayan kaygı aynı şey olmak zorunda değil.
Benzer bir karışıklığı daha önce başka bir yerde de görmüştük: çekingenliğin bir mizaç özelliği mi yoksa müdahale gerektiren bir tablo mu olduğu sorusu (bkz. “Sosyal Kaygı, Utangaçlıkla Aynı Şey midir?“). Ayrım aynı mantıkla kuruluyor — özelliğin kendisine değil, ödenen bedele bakılır.
Sonuç
Yüksek işlevli anksiyete bir tanı değil, bir tarif. Tarif ettiği şey ise gerçek: Kaygısı belirgin olduğu hâlde hayatını sürdüren, hatta iyi sürdüren insanlar var.
Yanlış olan kısım, tarife iliştirilmiş sessiz iddia. Kaygı bir başarı göstergesi değil. Başarının kaynağı olduğu da birlikte görülmelerinden çıkarılamaz; bazı durumlarda aynı özenin ikinci bir çıktısı, bazı durumlarda kaçınmanın çalışkanlığa benzeyen bir biçimi olabilir.
Etiketin olası zararı tam burada: kaygıyı bir kimlik parçası ve bir başarı aracı gibi göstererek, onu azaltmayı kayıp gibi gösterebilir.
“İşimi yapabiliyor muyum?” sorusu, yardım alıp almamaya karar verirken yanlış soru. Doğrusu şu: Bunu yapabilmek bana neye mal oluyor?
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. “Yüksek işlevli anksiyete” tanısal bir kategori değildir; sosyal medyadaki tarifler üzerinden kendinize tanı koymak ya da koymamak güvenilir sonuç vermez. İşlevselliğinizi koruyor olmanız, yardım almak için gereken eşiği geçmediğiniz anlamına gelmez: kaygı, uyku, ilişkiler ya da bedensel belirtiler düzeyinde yaşadığınız sıkıntı belirgin bir hâl aldıysa — işiniz aksamıyor olsa bile — bir hekime ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız yerinde olur. Kaygı bozuklukları etkili biçimde tedavi edilebilen tablolardır. Belirtilerinizde belirgin bir kötüleşme ya da süregiden bir çökkünlük varsa “idare edebiliyorum” diyerek beklemeyin. Kendinize zarar verme ya da yaşama son verme düşünceleriniz varsa gecikmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurulur; tehlikenin yakın olduğunu düşünüyorsanız ya da emin değilseniz 112 aranır ya da vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurulur. 112 acil çağrı numarasıdır; ambulans, polis, jandarma, itfaiye ve AFAD çağrılarının tamamı bu tek numaradan ücretsiz ve 7 gün 24 saat karşılanır.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: dansçı farelerde elektrik şokunun şiddeti ile ayırt etme öğrenmesinin hızı arasındaki ilişkiyi inceleyen ve sonradan uyarılma ile performans arasındaki genel bir “ters U yasası” olarak yorumlanan Robert Yerkes ile John Dodson’ın 1908 tarihli çalışması ve bu genellemeye yönelik eleştiriler; kaygının çalışma belleği kaynaklarını tükettiğini, bu yüzden çıktı korunsa bile işlem veriminin düştüğünü öne süren Michael Eysenck ile Nazanin Derakshan’ın dikkat kontrolü kuramı ile kaygının çalışma belleği performansıyla olumsuz ilişkisini bildiren Moran’ın meta-analizi; kaygıyla baş etmek için düşük beklenti kuran “savunmacı karamsarlık” stratejisini tarif eden Julie K. Norem ile Nancy Cantor’ın çalışmaları; aynı zorlukta bir görevin “meydan okuma” ya da “tehdit” olarak değerlendirilmesinin farklı fizyolojik ve performans sonuçları doğurduğunu gösteren Jim Blascovich ile Joe Tomaka’nın çalışmaları; endişenin duygusal işlemlemeden kaçınma işlevi gördüğünü ve bu yüzden kısa vadeli rahatlama sağlarken kaygıyı sürdürdüğünü öne süren Thomas Borkovec ve arkadaşlarının kuramsal çalışmaları; güvence arama ve aşırı kontrol gibi davranışların kaygıyı sürdüren örtük kaçınma biçimleri olarak ele alınması; iş performansını yordayan kişilik boyutları arasında vicdanlılığın tutarlı biçimde öne çıktığını gösteren Murray Barrick ile Michael Mount’un meta-analizi; kaygı bozukluklarının tedavisinde belirti düzeyiyle birlikte işlevsellik ölçümlerinin de düzeldiğini bildiren derleme çalışmaları.
