Kişisel gelişim kitaplarıyla ilgili tanıdık bir sahne var: Biri bir tanesini okur, iyi hisseder, sonra bir tane daha alır. Sonra bir tane daha.
Şu soruyu sormaya değer: Bu kitaplar gerçekten işe yarasaydı, insanların bir sonrakine bu kadar ihtiyacı olur muydu?
Cevap türü tümden çöpe atmak değil. Ama bir kitabın neden hayatta karşılık bulmayabileceğini anlamak, hem para hem de daha önemlisi zaman kazandırabilir.
Önce hakkını verelim
Baştan söyleyelim: Bazı kitaplar gerçekten yardımcı olur.
Bir kitap, kişinin daha önce adını koyamadığı bir şeyi görünür kılabilir. Yalnız olmadığını hissettirebilir. Bir sorunu ilk kez düşünmeye başlaması için kapı aralayabilir. Bunlar küçük şeyler değil.
Dolayısıyla soru “kitap okumak faydasız mı?” değil. Asıl soru şu: Neden okumak her zaman değişmeye dönüşmüyor?
Sorun yalnızca bilgi eksikliği değil
İlk neden burada.
Bilmek, yapmaya yetmeyebilir.
Erteleyen biri, ertelemenin zararlı olduğunu zaten bilir. Spor yapmayan biri, sporun faydalarını sayabilir. Uykusunu bozan biri, erken yatması gerektiğinin farkındadır. Bu örneklerde darboğaz bilmek değil, yapmak.
Okumak, yapmak değildir. Bir yol tarifini okumakla yolu yürümek arasındaki fark budur (bkz. “Motivasyon Videoları Neden Kalıcı Değildir?“).
Görünmeyen yanlış: Yalnızca kazananların anlatısı
Bu türün tanıdık bir kurgusu şudur: Bir şeyi başarmış biri, bunu nasıl yaptığını anlatır.
Kulağa mantıklı gelir. Ama burada sessiz bir sorun var: Aynı şeyi yapıp başaramamış insanlar bu anlatıda yer almaz.
Sabah dörtte kalkarak zirveye ulaşan kişiyi dinleriz; aynı saatte kalkıp yalnızca uykusuz kalan kişilerden haberimiz olmaz. Riskli bir karar alıp kazanan anlatılır, aynı kararı alıp kaybedenler görünmez.
Bu yüzden bir kitaptaki tarif bir başarının nedeni olmayabilir; yalnızca o başarıya eşlik etmiş bir ayrıntı olabilir. Bunu anlamak için aynı şeyi yapıp başaramayanlara da bakmak gerekir; ikisini birbirine karıştırmak, birlikte görüleni neden sanmaktır (bkz. “İki Şeyin Birlikte Görülmesi Neden Neden-Sonuç Değildir?“).
Kanıt sorunu
İkinci mesele, iddiaların neye dayandığı.
Bir kitaptaki çarpıcı bir iddia tek bir çalışmaya, küçük bir örnekleme ya da yalnızca yazarın kendi gözlemine dayanıyor olabilir. Bazıları ise bir dönem popüler olmuş ama sonradan tekrarlanamamış bulgular üzerine kuruludur (bkz. “Psikolojinin “Replikasyon Krizi” Nedir?”).
Sorun şu ki bir kitap, dayandığı bulgu sonradan sarsıldığında güncellenmeyebilir. Bilimsel olarak zayıflamış bir fikir raflarda kalmayı ve alıntılanmayı sürdürebilir; böylece güncelliğini yitirmiş bir iddia yıllarca “araştırmalar gösteriyor ki” diye dolaşabilir.
Bir de kesinlik meselesi var: Bir kitap “bu yöntem hayatını değiştirecek” diyebilir. Kesin cümle kulağa daha çekici gelebilir; ama dayandığı bulgunun söylediğinden fazlasını söyleyebilir.
Gözden kaçan risk: Suçun sana kalması
Buraya kadarı bir verimsizlik meselesi. Asıl risk şurada başlıyor.
Bir kitap yöntemini evrensel olarak sunduğunda — “herkes için işe yarar” — ve sende işe yaramadığında, başarısızlığın sorumluluğu sana yüklenebilir: sorun sensin. Yeterince istemedin, yeterince disiplinli olmadın, yeterince inanmadın.
Bu, kişisel gelişim türünün gözden kaçan bir riskidir: Yardım etmesi beklenen şey, kişide yetersizlik ve suçluluk duygusu bırakabilir. Üniversite öğrencileriyle yapılan kısa süreli izlem çalışmalarında, bir ölçekle ölçülen öz-eleştiri eğilimi yüksek olanlar hedeflerinde daha az ilerleme bildirdi; ancak bu çalışmalar bir ilişkiyi gösteriyor, neden-sonuç bağını değil ve bir kitabın ardından duyulan suçlulukla aynı şeyi ölçmüyor. Bir deneyde ise zor bir testin ardından kendine şefkatle yaklaşmaya yönlendirilen katılımcılar, ikinci bir teste hazırlanırken müdahale almayan karşılaştırma grubundakilerden daha uzun süre çalıştı.
Ve buradan çıkış yolu kolayca bir sonraki kitap olabilir: Umut yeniden tazelenir, döngü baştan başlar.
Bu döngünün kendisi de üzerinde durmaya değer. Yeni bir kitap almak iyi hissettirebilir; çünkü satın alınan şey yalnızca bilgi değil, bir umuttur: bu sefer olacak duygusu. Umut hayal kırıklığından sonra yeniden satın alınabilir; bu yüzden işe yaramayan bir kitap, okuru türden uzaklaştırmak yerine bir sonrakine yöneltebilir.
Şunu da söylemek gerekiyor: Bir yöntemin sende işe yaramaması, yetersiz olduğun anlamına gelmez. Yöntem sana uymuyor, koşullar elverişsiz ya da destek gerekiyor olabilir; bunlar suçlanacak bir kusur değil, değerlendirilecek bilgilerdir.
Peki ne işe yarıyor?
İyi haber: Kitapların ve kitap temelli programların işe yaradığı durumlar da var ve bunlarda birkaç özellik öne çıkıyor.
Burada dayanak, depresif belirtiler için hazırlanmış yapılandırılmış kendine yardım programları üzerine yapılan araştırmalardır. İnternet temelli bilişsel davranışçı programları sınayan 39 denemeden toplanan katılımcı verilerine dayanan bir analizde, eğitimli bir kişinin eşlik ettiği programlar, program bitiminde depresif belirtileri azaltmada desteksiz uygulananlardan daha etkiliydi. Bu ek yarar belirtileri daha belirgin olanlarda daha açıktı; hafif belirtilerde fark küçüktü ve izlemin altıncı ve on ikinci aylarında iki biçim arasında bir fark gösterilemedi. Desteksiz programlar da olağan bakıma ve bekleme listesine göre yarar sağladı. Yani kitap ya da program kötü değil; destek, özellikle zorlanma arttıkça fark yaratabiliyor. Ama bu bulgular genel kişisel gelişim kitaplarını değil, sınanmış programları anlatıyor.
İkinci özellik: Okumaktan çok yaptırması. Yapılandırılmış bir program bilgi aktarmakla yetinmez; egzersiz verir, kayıt tutturur, adım adım ilerletir. Yani okuru izleyici olmaktan çıkarır.
Üçüncüsü: Dürüst olmaları. Herkese uymayabileceğini söyleyen, sınırlarını belirten ve gerektiğinde uzmana yönlendiren bir kitap, “hayatını değiştireceğim” diyen bir kitaptan daha gerçekçi bir beklenti kurar.
Nasıl seçmeli?
Bir kitabı almadan önce dört soru:
Neye dayanıyor? Kişisel hikâye mi, birikimli araştırma mı?
Senden bir şey yapmanı istiyor mu? Yalnızca ilham veriyorsa, ilhamla kalabilir.
Ne kadar vaat ediyor? “Otuz günde” gibi kesin süre vaatlerine temkinle yaklaşmak gerekir.
Sınırını söylüyor mu? İyi bir kitap, ne zaman kendisinin yetmeyeceğini de söyler.
Sonuç
Kişisel gelişim kitapları işe yaramıyor değil; sorunlu olan, okumanın tek başına değiştireceği varsayımı. Çünkü bilmek yapmaya yetmeyebilir; kitapların anlattığı yollar yalnızca kazananların hikâyesi olabilir; ve vaatler büyüdükçe, başarısızlığın faturası okura kesilebilir.
Bu türü tümüyle reddetmeye gerek yok. Ama beklentiyi doğru kurmak gerekiyor: Bir kitap iyi bir başlangıç noktası olabilir; ama tek başına bir çözüm olmayabilir.
Ve belki de en yararlı ölçüt şu: Bir kitabı bitirdikten sonra kendini iyi hissediyorsan güzel. Ama ertesi gün hayatında somut olarak ne değişti — asıl soru bu.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Buradaki değerlendirmeler kişisel gelişim kitapları ve gündelik hedefler içindir. Uzun süren mutsuzluk, kaygı, isteksizlik ya da tükenmişlik yalnızca doğru kitabı bulamamanın sonucu olmayabilir. Bu durumlar belirgin bir sıkıntı veriyor ya da günlük hayatınızı, işinizi veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa, bunun için belirli bir süre beklemeniz gerekmez; bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz. Depresyon için hazırlanmış yapılandırılmış kendine yardım programları, eğitimli bir uygulayıcının desteğiyle bir tedavi seçeneği olabilir; size uygun olup olmadığına bir uzmanla birlikte karar veriniz. Sürdürdüğünüz bir tedaviyi bir kitaba dayanarak değiştirmeyiniz ya da bırakmayınız.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Bilmek ile yapmak arasındaki boşluk ve yakın bir kavram olarak niyet–davranış boşluğu; hayatta kalan yanlılığı (survivorship bias) ve başarı anlatılarında görünmeyen örneklem; en çok satan kendine yardım kitaplarının bilimsel dayanağını değerlendiren çalışmalar ve tekrarlanamayan bulguların popüler dolaşımda kalabilmesi; rehberli kendine yardım (guided self-help) ve Eirini Karyotaki ile arkadaşlarının internet temelli bilişsel davranışçı programlarda destekli ve desteksiz biçimi karşılaştıran, katılımcı verilerine dayalı ağ meta-analizi; Theodore A. Powers ve arkadaşlarının öz-eleştiri ile hedefte ilerleme arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmaları ve Juliana G. Breines ile Serena Chen’in öz-şefkatin kendini geliştirme motivasyonuna etkisini sınayan deneyleri; Janet Polivy ve C. Peter Herman’ın kendi kendine değişim girişimlerinde gerçekçi olmayan beklentiler üzerine “boş umut sendromu” önerisi.
