İçeriğe geç
Terapi ve Yaklaşımlar

Terapistlerin Hiç Sorunu Olmaz mı?

Terapistlerin hiç sorunu olmaz mı? İki ankette psikoloji alanındaki katılımcıların büyük bölümü hayatının bir döneminde ruhsal güçlük yaşadığını bildirdi. Bu, mesleği en sorunluların seçtiği anlamına mı geliyor? Kişisel terapi, süpervizyon, tükenmişlik ve etik kurallar ışığında bir bakış.

Podcast

Bu yazıyı dinle

Podcast metnini göster

Bu bölüm terapistlerin kendi psikolojik sorunları olup olmadığını ve bunun tedaviyi nasıl etkilediğine dair kısa bir özet.
Hepimiz onların kusursuz, dertsiz rehberler olduğunu düşünmeye eğilimliyiz, değil mi? Ama bilimsel veriler onların da aslında kendi yaralarını sarmaya çalışan şifacılar olabileceğini çok net gösteriyor.
Birincisi, terapistlerin ruhsal zorluklara karşı öyle sihirli bir mesleki zırhı yok. Düşünün ki 2022'deki bir ankete göre psikoloji alanındaki akademisyen ve öğrencilerin %80'inden fazlası hayatının bir döneminde ruhsal güçlük yaşamış. Hatta ruh sağlığı çalışanlarında yüksek düzeyde duygusal tükenme oranı %40 civarında. Uçaklardaki şu meşhur "Önce kendi maskenizi takın" kuralını bilirsiniz. Görünüşe göre başkalarına yardım eden bu uzmanlar kendi maskelerini takmakta bayağı zorlanıyor.
İkincisi, ünlü psikanalist Carl Jung'un o meşhur "yaralı şifacı" kavramı tam olarak gerçeği yansıtmıyor. Şöyle ki; çocukluğunda istismar veya ailevi sorunlar gibi ağır zorluklar yaşamış terapistler, yetişkinlikte sanılanın aksine çok daha az kaygı ve depresyon yaşıyor. Yani geçmişteki bu zorluklar onlara eşsiz bir empati yeteneği sunabiliyor. Ama bir yandan da seans sırasında kendi duygularını yönetmelerini zorlaştıran gizli bir risk taşıyor.
Üçüncüsü, tam burada etik kurallar devreye giriyor ve odak noktası hiç sorun yaşamamak değil, mesleki işlevselliğin korunması oluyor. Araştırmalara göre eğer terapistin tükenmişliği işini aksatıyorsa danışanlarda çok daha kötü depresyon ve travma sonuçları görülebiliyor. Tıpkı elleri titreyen bir cerrahın ameliyata girmemesi gerektiği gibi, duygusal olarak tamamen tükenmiş bir terapistin de sınır çekmesi kesinlikle şart.
Kısacası terapistlerin de tıpkı danışanları gibi ruhsal sorunları olabilir. Asıl mesele bu sorunların hiç olmaması değil, seans odasındaki süreci bozmayacak doğru sınırlarla yönetilmesidir.

Bu podcast, yazının içeriği temel alınarak yapay zekâ ile oluşturulmuş ve yayımlanmadan önce editoryal olarak gözden geçirilmiştir. Ayrıntılar için Yapay Zekâ Kullanım Politikası sayfasını inceleyin.

Terapist denince akla iki karşıt imge gelebilir. Birinde terapist kendi sorunlarını çoktan çözmüş, hiç sarsılmayan biridir; ona bu yüzden güvenilir. Ötekinde bu mesleği seçenler zaten en çok yardıma ihtiyacı olanlardır. İki imge de aynı şeyi yapar: terapistin kendi hayatından işine dair bir sonuç çıkarır. Bu yazı ikisini de eldeki verilerle sınıyor. Burada “terapist” sözcüğü psikoterapi yapan ruh sağlığı çalışanları için genel anlamda kullanılıyor; unvanlar ve yetkiler ayrı bir konudur (bkz. “Psikolog, Psikiyatrist, Psikoterapist: Farkları Nedir?”).

Uzman Olmak Aşı Değildir

2022’de yayımlanan bir ankette, klinik, danışmanlık ve okul psikolojisi alanlarındaki akredite doktora ve staj programlarıyla bağlantılı kişilere (öğretim üyeleri, lisansüstü öğrenciler ve programlardaki öteki kişiler) ruhsal güçlük yaşayıp yaşamadıkları soruldu. Katılımcıların yüzde 80’den fazlası hayatının bir döneminde ruhsal bir güçlük yaşadığını, yaklaşık yarısı (yüzde 48) bir ruhsal bozukluk tanısı aldığını bildirdi. Sayıma tanı almamış güçlükler de giriyordu. Lisansüstü öğrenciler bu güçlükleri öğretim üyelerinden daha sık bildirdi.

Birleşik Krallık’ta 678 klinik psikologla yapılan bir anket (2018) benzer bir tablo çizdi: katılımcıların yaklaşık üçte ikisi (yüzde 62,7) hayatının bir döneminde ruhsal bir sorun yaşadığını bildirdi ve en sık bildirilenler depresyon ile kaygıydı. Araştırmacılar, katılımcıların kendiliğinden seçilmesinin ve yanıt vermeme yanlılığının sonuçları çarpıtmış olabileceğini de not ediyor.

İşin kendisinden gelen yük de var. Ruh sağlığı hizmetlerinde çalışan hemşire, hekim, psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve öteki meslek gruplarını kapsayan 62 çalışmayı derleyen 2018 tarihli bir sistematik inceleme ve meta-analizde, 17 çalışmadan havuzlanan tahmine göre yüksek düzeyde duygusal tükenme yaşayanların oranı yaklaşık yüzde 40’tı (tükenmişliğin ne olduğu için bkz. “Tükenmişlik Sadece Yorgunluk mudur?”). Ancak çalışmalar arasındaki farklar çok büyüktü, farklı kesme puanları kullanılmıştı ve çalışmaların büyük çoğunluğu tek bir zaman noktasında yapılmıştı.

Yaralı Şifacı mı, Kusursuz Rehber mi?

Carl Gustav Jung’a göre hekimin iyileştirme gücünün ölçüsünü kendi yarası verir; Jung bu düşünceyi Antik Yunan’daki yaralı hekim mitine bağlar. Türkçede “yaralı şifacı” (wounded healer) diye anılan ifade buradan gelir; bir unvan ya da tedavi türü değil, bir benzetmedir. Benzetmenin gündelik biçimi daha ileri gider: terapistler bu mesleği kendi yaraları yüzünden seçmiştir.

Bu fikirle ilgili verilerden biri, yurt dışında 340 kadın ruh sağlığı çalışanını başka mesleklerden 2.623 kadınla karşılaştıran 1993 tarihli bir ankettir. Ruh sağlığı çalışanları çocuklukta fiziksel istismar, ebeveynde alkol sorunu ya da ailede işlevsizlik gibi zorlayıcı yaşantıları daha sık bildirdi; ama yetişkinlikte kaygı, depresyon, disosiyasyon, uyku sorunları ve ilişkilerde güçlüğü daha az bildirdi. İki grup arasındaki bu farklardan, bir kişinin zor geçmişinin bugünkü sıkıntısıyla nasıl ilişkili olduğu da, mesleği neden seçtiği de çıkarılamaz.

2012 tarihli bir derleme, terapistin kendi zorluklarından geçmiş olmasının iki yönünü birlikte tartışır: bu deneyim danışanla çalışmaya kendine özgü katkılar getirebilir; ama bazı terapistlerde iyileşmenin kalıcılığı, karşı aktarımı (terapistin danışana karşı duyduğu, kendi yaşantılarından ve hassasiyetlerinden de beslenebilen duygu ve tepkileri) yönetmede güçlük ve mesleki işlevin bozulması bakımından kırılganlık da yaratabilir. Derleme, konunun meslekte pek konuşulmamasının gizlemeyi ve utancı beslediğini de öne sürüyor. Veriler “terapistin sorunu olmaz” imgesini taşımıyor; “bu mesleği en sorunlular seçer” imgesini de tek başına doğrulamıyor: geçmişte yaşanan zorluk bugünkü sıkıntıyla aynı şey değil.

Terzi Kendi Söküğünü Diker mi?

“Terzi kendi söküğünü dikemez” derler. Terapistlerde durum biraz farklı. 2011 tarihli bir derleme ve araştırma, altı İngilizce konuşulan ülkede binlerce ruh sağlığı çalışanının verisini önceki çalışmalarla birlikte değerlendirdi ve kişisel terapinin, yani terapistlerin kendilerinin de danışan olarak terapiye gitmesinin, terapistler arasında olağanüstü yaygın olduğu sonucuna vardı.

Peki bu, danışana yarıyor mu? Kişisel terapi üzerine 2021 tarihli bir sistematik incelemeye göre terapistler bu deneyimden empati, içtenlik ve çalışma ittifakı kurma gibi etkili terapist nitelikleriyle örtüşen faydalar bildiriyor; ama incelenen çalışmalar kişisel terapi ile danışanın tedavisi arasında nedensel bir bağ göstermedi. Çalışmaların yetersiz kontrol koşulları ve küçük örneklemler gibi zayıflıkları nedeniyle sonuç kesin değil.

Birleşik Krallık’taki ankette ruhsal sorun yaşamış klinik psikologlar bunu iş çevrelerinden çok sosyal çevrelerine açmıştı; kendileri ve kariyerleri için olumsuz sonuç kaygısı ile utanç, bazılarını hem açmaktan hem yardım aramaktan alıkoymuştu. Bu, iş yerinde açıklama kararının taşıdığı ikilemin bu meslekteki biçimidir (bkz. “Ruhsal Bir Tanısı Olan Biri Çalışamaz mı?”). Başkalarına yardım almak için “yeterince kötü” hissetmenin gerekmediğini söyleyen bir meslekte, aynı ölçütü kendine uygulamak her zaman kolay olmayabilir (bkz. “Psikoloğa Gitmek İçin “Yeterince Kötü” Hissetmek Gerekir mi?”).

Pusulayı Kim Ayarlar?

Amerikan Psikoloji Derneği’nin etik kuralları, kişisel sorunlarının işlerini yetkin biçimde yapmalarını engellemesinin kuvvetle olası olduğunu bilen ya da bilmesi gereken psikologların o işe başlamamasını ister; işlerini gereği gibi yapmalarına engel olabilecek kişisel sorunların farkına vardıklarında ise mesleki danışmanlık ya da yardım almak gibi uygun önlemleri almalarını ve işlerini sınırlamaları, askıya almaları ya da sonlandırmaları gerekip gerekmediğine karar vermelerini bekler. Türk Psikologlar Derneği’nin Etik Yönetmeliği de işini yapmasını engelleyen kişisel güçlükler yaşadığına karar veren psikoloğun bu durumu etik biçimde çözümleyecek girişimlerde bulunmasını ister; örnek olarak yas ya da hastalık nedeniyle psikoterapiye devam edilemeyen durumları anar. İki metnin ölçütü de sorunsuzluk değil, mesleki işlevdir; Amerikan Psikoloji Derneği’nin metni, işlevin aksaması olası göründüğünde de önlem ister.

Meslekte yerleşik araçlardan biri de süpervizyondur: terapistin, çalışmasını deneyimli bir meslektaşla zaman içinde süren, hem destekleyici hem değerlendirici bir ilişki içinde gözden geçirmesi. Tükenmişlik meta-analizinin yazarları düzenli klinik süpervizyona erişimin tükenmişliğe karşı koruyucu göründüğünü yazıyor; ancak bu çıkarım havuzlanmış bir sonuç değil, üç kesitsel çalışmanın anlatısal sentezidir ve neden-sonuç göstermez. Danışan tarafındaki tablo daha belirsiz: kontrollü çalışmaları havuzlayan 2025 tarihli bir meta-analizde danışan belirtilerinde süpervizyon lehine küçük ama istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir fark tahmin edildi; kanıtın kesinliği çok düşüktü.

Terapistler arasında sonuç farkları bulunduğu biliniyor (bkz. “Terapist Nasıl Seçilir?”). İngiltere’nin kuzeyindeki tek bir birinci basamak psikolojik terapi hizmetinde 49 terapist ve 2.223 danışanla yapılan bir çalışmada (2018), terapistlerin tükenmişliğin işten uzaklaşma boyutundaki puanı danışanlarının daha kötü depresyon ve kaygı sonuçlarıyla ilişkiliydi; bitkinlik boyutu ise iki modelde de anlamlı bir ilişki göstermedi. Tükenmişlik tek bir zaman noktasında ölçüldüğü için yazarlar nedenselliğin yönü hakkında kesin bir çıkarım yapılamayacağını belirtiyor. ABD’de gazilere hizmet veren sağlık sisteminde 2024’te yayımlanan ileriye dönük, gözlemsel bir kohort çalışmasında ise terapistler tükenmişliklerini, danışanlar travma odaklı terapiye başlamadan önce bildirdi: belirlenen eşiği karşılayan terapistlerin danışanlarında, danışan özellikleri hesaba katıldığında da, travma sonrası stres belirtilerinde klinik olarak anlamlı iyileşme olasılığı daha düşüktü.

Sonuç

Terapistlerin hiç sorunu olmaz mı? Olur. Eldeki iki ankette katılımcıların büyük bölümü hayatının bir döneminde ruhsal bir güçlük yaşadığını bildirdi; ruh sağlığı çalışanlarında yüksek düzeyde duygusal tükenme yaşayanların oranı da, çalışmalar arasında büyük farklarla birlikte, yaklaşık yüzde 40 olarak tahmin ediliyor. Ama bu bulgular “bu mesleği en sorunlular seçer” sonucunu tek başına taşımıyor; geçmişte yaşanan zorluk bugünkü sıkıntıyla aynı şey değil. Kişisel terapinin danışan sonucuna nedensel katkısı gösterilmiş değil; süpervizyonun danışan belirtilerine etkisi de istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı ve kanıtın kesinliği çok düşük. Bu, etkisiz oldukları anlamına gelmiyor. Terapist tükenmişliğinin bazı ölçümleri ise iki gözlemsel çalışmada daha kötü danışan sonuçlarıyla ilişkili bulundu (birinde depresyon ve kaygıda, ötekinde travma sonrası stres belirtilerinde); bu ilişki neden-sonuç göstermiyor. Etik metinlerin ölçütü de sorunun varlığı değil, mesleki işlevdir: sorun işi aksattığında ya da, Amerikan Psikoloji Derneği’ne göre, aksatması olası göründüğünde psikoloğun uygun önlemleri alması gerekir.


Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bir değerlendirmenin yerine geçmez. Burada anlatılanlar, kendinizin ya da terapistinizin durumu hakkında bu yazıya dayanarak karar vermeniz için değil, ruh sağlığı çalışanlarının da ruhsal güçlük yaşayabildiğini ve meslekte bunun nasıl ele alındığını göstermek için yazılmıştır. Bir ruh sağlığı çalışanıysanız ve yaşadığınız bir güçlük size belirgin bir sıkıntı veriyorsa ya da işinizi, günlük hayatınızı veya ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa, bunu mesleğin olağan yükü sayıp beklemek yerine bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz; bunun için “yeterince kötü” hissetmeniz gerekmez. Terapinizle ilgili bir kaygınız varsa bunu terapistinizle ya da başka bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşabilirsiniz.

İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Psikoloji alanındaki öğretim üyeleri ve öğrencilerde ruhsal güçlüklerin yaygınlığı için Sarah Victor ve arkadaşlarının 2022 tarihli “Only Human” çalışması; Birleşik Krallık’taki klinik psikologlarda ruhsal sorunlar, damgalanma ve yardım arama için Stacie Tay, Kat Alcock ve Katrina Scior’un 2018 tarihli çalışması; ruh sağlığı çalışanlarında tükenmişlik için Karen O’Connor, Deirdre Muller Neff ve Steve Pitman’ın 2018 tarihli meta-analizi; yaralı hekim benzetmesi için Carl Gustav Jung’un psikoterapinin temel sorularına dair yazıları; ruh sağlığı çalışanlarının çocukluk yaşantıları için Elliott ve Guy’ın 1993 tarihli anketi; kendi zorluklarından geçmiş terapistler için Noga Zerubavel ve Margaret O’Dougherty Wright’ın 2012 tarihli derlemesi; terapistlerin kişisel terapisi için David Orlinsky ve arkadaşlarının 2011 tarihli çalışması ile Fredrik Moe ve Jens Thimm’in 2021 tarihli sistematik incelemesi; süpervizyonun danışan sonucuna etkisi için Bianca Schreyer ve arkadaşlarının 2025 tarihli meta-analizi; terapist tükenmişliği ile tedavi sonuçları için Jaime Delgadillo, David Saxon ve Michael Barkham’ın 2018 tarihli çalışması ile Nina A. Sayer ve arkadaşlarının 2024 tarihli çalışması; Amerikan Psikoloji Derneği’nin etik kurallarındaki kişisel sorunlar standardı ve Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği; kavram olarak kişisel terapi, klinik süpervizyon, damgalanma ve yardım arama.