Aynı fabrika kapanıyor, aynı hafta iki kişi işini kaybediyor. Biri altı ay sonra yeni bir düzen kurmuş oluyor, diğeri hâlâ toparlanamıyor. Açıklama hazır: “Bazı insanlar daha dayanıklı doğar.”
Bu cümlede bir doğruluk payı var, ama “doğmak” sözcüğü araştırmanın söylemediği bir şeyi — dayanıklılığın doğumda belirlenmiş ve değişmeyen bir miktar olduğunu — ima ediyor.
Psikolojik sağlamlık üzerine yarım yüzyıllık bir literatür var ve bu literatürde vurgu zamanla kişinin özelliklerinden, kişi ile çevresi arasında işleyen süreçlere doğru genişledi.
Kavram nasıl değişti?
1970’lerde başlayan erken araştırmalarda, zor koşullarda büyüdüğü hâlde iyi giden çocuklar zaman zaman “yaralanmaz çocuklar” diye anıldı. Varsayım açıktı: Bu çocuklarda özel bir şey var.
Bu varsayım uzun sürmedi. Aynı çocuklar izlenmeye devam edildiğinde yaralanmaz olmadıkları görüldü; bazıları sonraki yıllarda zorlandı, bazıları belirli alanlarda iyiyken başka alanlarda değildi. Böylece sağlamlığı yalnızca kişinin taşıdığı bir özellik olarak görmenin yetmediği anlaşıldı.
Vurgu, kişi ile çevresi arasında işleyen süreçlere kaydı. Soru yalnızca “kimde var?” değil, “hangi koşullarda ortaya çıkıyor?” da oldu.
Bugün sağlamlık araştırmalarda bir süreç, bir sonuç ya da bir kapasite olarak farklı biçimlerde tanımlanıyor; sağlamlığı bir özellik olarak ölçen ölçekler de kullanılmaya devam ediyor.
Sonuç olarak ölçmenin sınırı
Sağlamlığı bir sonuç olarak ölçmenin bir sınırı var.
Sağlamlık bir sonuç olarak tanımlandığında, bir insana sağlam diyebilmek için önce zorlu bir şey yaşaması, sonra da iyi gitmesi gerekiyor. Bu tanımda “sağlamlık”, sonradan gözlenen bir sonuca verilen ad.
Bunun sonucu rahatsız edici: Bu tanımda sağlamlık geriye dönük bir etiket. Kimin sağlam sayılacağı, kısmen kimin neyle karşılaştığına ve karşılaştığı sırada elinde ne olduğuna bağlı.
İki kişi aynı olayı yaşamış görünse bile aynı şeyi yaşamış olmayabilir. Biri işini kaybederken üç aylık birikimi, destek olan bir eşi ve aynı sektörde tanıdıkları vardır; diğerinin hiçbiri yoktur. Sonuçtaki farkı kişiliğe yazmak, koşullardaki farkı görmezden gelmek olur.
Sağlamlık nadir mi?
Popüler tablo şöyle: Ağır bir olaydan sonra insanlar çöker, bir kısmı zamanla toparlanır, azınlıkta kalan güçlüler ise hiç çökmez.
Boylamsal çalışmalar bu tabloyu sorguladı. Kayıp ve potansiyel olarak travmatik olaylardan sonraki seyri izleyen 54 çalışmayı bir araya getiren bir derlemede en sık görülen gidişat dayanıklılık oldu: olaydan sonra belirtilerin hiç ya da az olduğu, görece istikrarlı bir işleyiş. Onu, belirgin bir bozulmanın ardından gelen toparlanma izledi; süreğen ya da gecikmeli zorlanma daha küçük gruplarda görüldü.
Bu oranların ne kadar yüksek olduğu ise tartışmalı. Bazı araştırmacılar, kullanılan istatistik modellerin dayanıklılık oranlarını olduğundan yüksek gösterebileceğini öne sürdü; ilk çalışmaların yazarları bu yeniden analizlere yöntem yönünden itiraz etti.
Bu bulgunun sorumuz açısından sonucu şu: Sağlamlık birçok çalışmada en sık görülen gidişatsa, onu ender bir armağan gibi düşünmek yanıltıcı olur.
Peki doğuştan hiçbir şey gelmiyor mu?
Geliyor. Bunu inkâr etmek de aynı ölçüde yanlış olur.
İnsanlar farklı mizaçlarla doğuyor: kimi yeniliğe daha temkinli yaklaşıyor, kimi olumsuz duyguları daha yoğun ve daha uzun yaşıyor, kimi daha çabuk yatışıyor (bkz. “Mizaç, Huy, Karakter ve Kişilik Aynı Şey midir?“). Bunların bir bölümü kalıtımla ilişkili.
Ama kalıtım tahminlerinin ne anlama geldiği sık yanlış anlaşılıyor: bir özelliğin kalıtsallığı, bir topluluktaki farklılığın ne kadarının genetikle ilişkilendirilebileceğini söyler — tek bir kişide o özelliğin ne kadar değişebileceğini değil (bkz. “Ruhsal Hastalıklar Kalıtsal mıdır?“).
Sağlamlığın kendisi için de ikiz çalışmaları orta düzeyde bir genetik katkı buluyor; aynı çalışmalarda farklılığın geri kalanı ise kişiye özgü yaşantılar ve ölçüm hatasıyla ilişkilendiriliyor. Yani “kısmen doğuştan” doğru bir cümle. “Doğuştan belirlenmiş” ise değil.
Duyarlılık ile kırılganlık aynı şey değil
Bir araştırma çizgisi bu tabloya başka bir boyut ekliyor.
Bu çizgiye göre bazı çocuklar çevrelerine daha duyarlıdır: olumsuz ortamlarda daha kötü, destekleyici ortamlarda ise daha iyi sonuçlar verebilirler. Ebeveynlik üzerine yapılmış çalışmaları birleştiren bir meta-analiz, zor mizaçlı çocuklarda ebeveynliğin hem olumlu hem olumsuz yönde daha güçlü ilişkili olduğunu buldu; ama olumsuz duygusallık için bu örüntü yalnız mizaç bebeklikte ölçüldüğünde görüldü ve çalışmaların büyük çoğunluğu korelasyoneldi. Sonraki bazı çalışmalarda ise bu iki yönlü örüntü görülmedi.
Bu çerçeveye göre bu çocuklarda görülen şey yalnızca kırılganlık değil, iki yöne açık bir duyarlılık olabilir. Kimi araştırmacılar bu örüntü için “orkide ve karahindiba” benzetmesini kullanıyor: karahindiba her koşulda idare eder, orkide ise doğru koşullarda çok daha güzel açar.
Bu yüzden duyarlı doğmak, dayanıksız doğmak anlamına gelmeyebilir. “Doğuştan zayıf” cümlesi, bu çerçeveye göre denklemin yalnızca yarısına bakıyor.
Sağlamlığı neler destekliyor?
Zor koşullarda büyüyen çocukları uzun yıllar izleyen çalışmalar, iyi giden çocukları ayıran koruyucu etkenleri hem çocuğun kendisinde (örneğin mizacında ve problem çözme becerilerinde) hem ailesinde hem de içinde yaşadığı toplulukta buldu. Bunların arasında öne çıkanlar şunlar:
En az bir istikrarlı, ilgili yetişkin ilişkisi. Anne baba olmak zorunda değil — bir öğretmen, bir komşu, bir akraba. Bu, birçok çocukluk araştırmasında öne çıkan koruyucu etkenlerden biri.
Etkileyebildiğini deneyimlemiş olmak. Bu nokta, çaresizlik araştırmalarının yeniden değerlendirilmesiyle bağlantılı: büyük ölçüde hayvan deneylerine dayanan bu değerlendirmeye göre, uzun süren ve kontrol edilemeyen olumsuzluk karşısında edilgenlik öğrenilmiş değil, varsayılan bir tepkidir; öğrenilen şey ise denetimdir (bkz. “Öğrenilmiş Çaresizlik Kuramı Neden Yeniden Yazıldı?“). Bunun insanlara ve sağlamlığa ne ölçüde taşınabileceği ise tartışmalı.
Somut kaynaklar. Ekonomik güvence, okul, sağlık hizmetine erişim, güvenli bir mahalle. Bunlar kişilik değil, altyapı.
Erken dönemin belirleyici olmadığını, sonraki yılların da yön değiştirebildiğini daha önce ayrıca ele almıştık (bkz. “Erken Çocukluk Kaderi Belirler mi?“). Sağlamlık literatürü aynı sonuca başka bir kapıdan varıyor: koruyucu etkenler sonradan da eklenebiliyor.
Sağlamlık, acı çekmemek değildir
Yaygın bir yanlış okuma daha var: Sağlam insanların sarsılmadığı sanılıyor.
Yörünge çalışmaları bunun her zaman doğru olmadığını gösteriyor. Bu çalışmalarda dayanıklılık gidişatı, olaydan sonra belirtilerin hiç ya da az olduğu bir seyir olarak tanımlanıyor — “az”, sıfır demek değil. Belirgin bir bozulmanın ardından zamanla toparlanmak ise araştırmacıların ayrı bir gidişat olarak tanımladığı, yine sık görülen bir seyir.
Bu ayrım pratikte işe yarayabilir. “Etkilendiysem demek ki sağlam değilim” cümlesi yanlış bir ölçüt kullanıyor: Zorlanmak sağlamlığın yokluğu değil. Ama zorlanma ağırlaşıyor ya da günlük işleyişi belirgin biçimde bozuyorsa, kendiliğinden geçmesini beklemek yerine destek almak yerinde olur.
“Doğuştan” demenin bedeli
Bir kavramın nasıl tanımlandığı, kimin sorumlu tutulduğunu da belirler.
Sağlamlık yalnızca doğuştan gelen bir özellik sayılırsa, toparlanamayan kişi eksik sayılabilir. Bu okuma, koşullara bakmayı gereksiz kılabilir: Ağır yük altındaki bir ekibe yükü azaltmak yerine yalnızca dayanıklılık eğitimi vermek, bu mantığın bir örneği. Bu, dayanıklılığı desteklemeye yönelik çalışmaların işe yaramadığı anlamına gelmiyor.
Kişisel çabanın işe yaramadığını söylemiyoruz — ama tek başına bir zihniyet değişikliğinin koşulların yerini tutmadığını daha önce başka bir bağlamda görmüştük (bkz. “Kişisel Gelişim Kitapları Neden İşe Yaramıyor?“). Sağlamlık da aynı sınıra tabi.
Zorlanmanın bir bölümünün kaçınılmaz ve hatta işlevsel olabildiğini de not etmek gerekiyor (bkz. “Stres Her Zaman Zararlı mıdır?“). Mesele zorlanmayı yok saymak değil, onu kişilik kusuruna çevirmemek.
Sonuç
Psikolojik sağlamlık kısmen doğuştan gelen bir zeminden besleniyor: mizaç gerçek, kalıtım da gerçek. Ama gelen şey doğumda belirlenmiş bir miktar değil; bazı çocuklarda bu, iki yöne açık bir duyarlılık olarak da görülebiliyor.
Sağlamlık ayrıca bir sonuç olarak da görülebilir: kişinin ne taşıdığı kadar neyle karşılaştığına, karşılaştığı sırada yanında kim olduğuna ve elinde ne bulunduğuna bağlı. Bu yüzden zaman içinde ve alanlar arasında değişebiliyor: Otuzunda sağlam görünen biri, kırk beşinde aynı desteklere sahip değilse aynı sonucu vermeyebilir.
İyi haber de burada: Sağlamlık sabit bir miktar olmadığı için üzerinde çalışılabiliyor — hem kişinin kendi hayatında hem de insanların içinde bulunduğu koşullarda.
Sorulacak soru “sağlam bir insan mıyım?” değil. “Geçen sefer yanımda ne vardı, şimdi ne var, eksik olanı nasıl tamamlarım?”
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Zorlayıcı bir olaydan sonra sarsılmak, uzun süre toparlanamamak ya da eskisi gibi hissedememek bir dayanıklılık eksikliği değildir ve kişisel bir başarısızlık olarak okunmamalıdır. Yaşadığınız zorlanma belirgin bir sıkıntı veriyor, uykunuzu, iştahınızı, ilişkilerinizi ya da iş yaşamınızı zorlaştırıyorsa ya da umutsuzluk ve süregiden bir çökkünlük yaşıyorsanız bir hekime ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız yerinde olur; bunun için haftaların geçmesini beklemeniz gerekmez. Bu tablolar etkili biçimde ele alınabilir. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa gecikmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurulur; tehlikenin yakın olduğunu düşünüyorsanız ya da emin değilseniz 112 aranır ya da vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurulur. 112 acil çağrı numarasıdır; ambulans, polis, jandarma, itfaiye ve AFAD çağrılarının tamamı bu tek numaradan ücretsiz ve 7 gün 24 saat karşılanır. Bu yazıdaki bulgular topluluk düzeyindeki eğilimleri anlatır ve tek bir kişinin neyi ne kadar taşıyacağını öngörmez.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar: Hawaii’deki Kauai adasında 1955’te doğan bütün çocukları doğumdan 40 yaşına kadar izleyen ve yüksek riskli çocuklar arasında iyi gidenleri ayıran koruyucu etkenleri çocuğun kendisinde, ailesinde ve toplulukta belirleyen Emmy Werner ile Ruth Smith’in Kauai boylamsal çalışması; sağlamlık araştırmalarının “yaralanmaz çocuk” varsayımıyla başlayıp bu varsayımı terk etmesine öncülük eden Norman Garmezy’nin çalışmaları; sağlamlığın ender bir olağanüstülük değil, olağan uyum sistemlerinin işlemesi olduğunu savunan Ann Masten’in “sıradan sihir” çerçevesi; sağlamlığı bir özellik değil süreç olarak tanımlayan ve koruyucu mekanizmaları ayrıştıran Michael Rutter’ın kavramsal çalışmaları; kayıp ve potansiyel olarak travmatik olaylardan sonraki gidişatları modelleyerek dayanıklılık gidişatının birçok çalışmada en sık görülen örüntü olduğunu bulan George Bonanno ve arkadaşlarının araştırmaları, bu oranların istatistik modellere duyarlılığını tartışan Infurna ile Suniya Luthar’ın yeniden analizleri ve Isaac Galatzer-Levy ile Bonanno’nun bunlara yanıtı; sağlamlığın kalıtsallığını ikiz örneklemlerinde tahmin eden Ananda B. Amstadter ve arkadaşlarının ve Live Skow Hofgaard ve arkadaşlarının çalışmaları; çevresel koşullara duyarlılığın hem olumsuz hem olumlu yönde daha büyük etki ürettiğini öne süren Jay Belsky ile Michael Pluess’in diferansiyel duyarlılık modeli, W. Thomas Boyce ile Bruce Ellis’in bağlama biyolojik duyarlılık çalışmaları ve çocuğun mizacına göre ebeveynliğe duyarlılık farklarını inceleyen, Meike Slagt ve arkadaşlarının meta-analizi; büyük ölçüde hayvan deneylerine dayanarak edilgenliğin öğrenilmiş bir tepki değil varsayılan tepki olduğunu, öğrenilen şeyin denetim olduğunu öne süren Steven Maier ile Martin Seligman’ın 2016 tarihli yeniden değerlendirmesi; sağlamlık kavramının bireyselleştirilmesinin ve toplumsal koşulların gözden kaçırılmasının sakıncalarını tartışan Suniya Luthar’ın eleştirel çalışmaları.
