Konu arşivi
Psikanaliz denince akla tek bir isim gelir. Oysa Freud'dan sonra gelenler onun temel varsayımlarını açıkça reddetti ve yine de alanın içinde kaldı: libidonun haz değil bağ aradığını söyleyen de, bağlanma kuramını kuran da psikanalistti. Bir geleneği kurucusunun adıyla anmak, kısaltmayı asıl şeyin yerine koyuyor.
Aceleci, rekabetçi, sabırsız "A tipi" insanın kalbini riske attığı fikri 1981'de resmî kabul gördü. Sonraki büyük çalışmalar kurucu bulguyu yinelemedi; aynı kohortun devamı beklenenin tersini verdi. Geriye örüntünün bütünü değil, öfke ve düşmanlık için küçük bir ilişki kaldı. Bu, çürütülme değil daralma.
İnsanın irrasyonel olduğu yargısı bir norm varsayar; Linda probleminden hasım işbirliğine ve örnekleme modellerine uzanan kırk yıllık tartışma, sapmaların gerçek olduğunu, ama ancak hangi cetvelle ölçüldüğüne ve hangi süreçten çıktığına bakılarak anlam kazandığını gösteriyor.
Terapi ekolleri aynı soruya rakip cevaplar veren yarışmacılar değil, farklı sorular soran araştırma programlarıdır; "modası geçti" ve "bilimsel olan" ifadeleri soru düzeyindeki bir farkı kanıt düzeyinde bir fark gibi sunar — kanıt belirli iddiaları karara bağlar, hangi sorunun sorulacağını değil.
Yüz milyar nöron rakamının izlenebilir bir kaynağı yoktu; sayıldığında 86 milyar çıktı ve nöron başına on glia oranı da birebire indi. Ama dört beyinden gelen bu ortalamanın insan geneline ne kadar taşınabileceği hâlâ tartışılıyor — sayının nereden geldiğini sormak, sayıyı bilmek kadar önemli.
DSM ile ICD aynı sistem değildir; küresel standart olarak tanımlanan sınıflandırma ICD'dir ve Türkiye'de resmî tanı kaydı da onun üzerinden yapılır. DSM'nin gücü uluslararası bir yetkiden değil, eğitim ve araştırmadaki yaygınlığından gelir; iki kitap çoğu tanıda birbirine yakındır.
Nöropazarlamanın vaadi, beyin taramasından kişinin ne satın alacağını okumaktır; oysa ölçülen şey daha dar: bir grubun ortalama beyin tepkisi bazı pazarlarda toplam sonucu, hatta o grubun kendi beyanından daha iyi tahmin ediyor — ama bu, tek bir kişinin kararının okunması demek değil.
Beyin, iç içe geçmiş üç ayrı beyinden oluşmuyor: farklı türlerin beyinleri karşılaştırıldığında aynı ana bölümler görülüyor, ama bu bölümler türden türe aynı değil. Modelden geriye kalan tek doğru şey hızlı ve otomatik tepkilerin gerçekliğidir — ama bunların ayrı bir adresi yoktur.
Beyin taraması sinir hücrelerini değil kan akımına dayalı dolaylı bir sinyali ölçer; renkli leke bir eşik kararının çıktısıdır ve çözümleme çalışmaları kişinin katkısıyla dilden kaba bir anlam çıkarabilse de kendiliğinden gelen sessiz bir düşüncenin içeriğini okumak gösterilmiş değildir.
Psikoloji bulguları çoğu zaman "insanlar şöyle davranır" diye aktarılıyor, ama örneklemlerin büyük çoğunluğu birkaç Batılı ülkeden geliyor ve bu grup bazı ölçümlerde ortalamayı değil dağılımın ucunu temsil ediyor; bir bulgunun kime kadar uzandığı, bulgunun kendisinin bir parçası.
Dört harfli test sonucunuz büyük olasılıkla MBTI'den değil, Beş Faktör temelli başka bir testten geliyor. Bir kişilik testinin bilimsel olup olmadığı size ne kadar isabetli geldiğine değil üç ölçüte bakılarak anlaşılır: tekrarlanıyor mu, doğada karşılığı gösterilmiş mi, sonuçları öngörüyor mu?
Bağırsağın kendi sinir ağı var ve özerk çalışıyor; "ikinci beyin" adı buradan geliyor ama taşıyabileceğinden fazlasını taşır hâle geldi. İletişim yolları gerçek ve insan denemelerinde mütevazı bir sinyal görünüyor — asıl sorun yanlış bilgi değil, kanıt merdiveninde atlanan basamak.