Filmlerde manik dönem hemen hemen aynı sahneyle anlatılır: bir gecede neşelenen, durmadan konuşan, aklına gelen her fikri sabaha kadar hayata geçirmeye çalışan bir karakter. Sahne eğlencelidir, hatta biraz imrendiricidir. Gerçek manik dönemlerin önemli bir bölümü ise buna hiç benzemez — ve tam da bu yüzden yıllarca fark edilmeden geçer.
Yükselen bir ruh hâli değil, devri artan bir motor
Mani çoğunlukla bir duygu olarak anlatılır. Oysa tanımı duyguyla sınırlı değildir. Tanı ölçütlerinde iki koşul birlikte aranır: ruh hâlinin ya coşkulu ve taşkın ya da çabuk öfkelenen olması ve buna belirgin biçimde artmış bir etkinlik ve enerji eşlik etmesi. İkinci koşul, tanı elkitabının 2013’teki gözden geçirilmesinde ölçüte açıkça eklendi; çünkü yalnızca ruh hâline bakmak dönemleri kaçırıyordu.
Benzetme şöyle kurulabilir: bir motorun devri arttığında araç mutlaka ileri gitmez. Vitesi boşta duran bir motor da sonuna kadar zorlanabilir; gürültü, ısı ve yıpranma aynıdır, yalnızca yol alınmaz. Manik dönemde de sistem hızlanır — düşünce, konuşma, hareket — ama bu hızın bir yöne aktığının garantisi yoktur. Dönemin ölçüsü kişinin ne kadar mutlu olduğu değil, sisteminin ne kadar hızlandığıdır.
Bunun tersi de doğru: yalnızca enerjik, hareketli ya da az uyuyan olmak mani anlamına gelmez. Tanı, belirtilerin bir dönem hâlinde birlikte ortaya çıkmasına, şiddetine, işlev üzerindeki etkisine ve başka olası nedenlerin dışlanmasına bakılarak konur.
Öfke, öforinin istisnası değil
DSM-IV’te mani ile depresyonun bir arada görüldüğü tablolar dar tanımlı bir “karma epizod” kategorisine sıkıştırılmıştı: kişinin aynı anda hem tam mani hem tam majör depresyon ölçütlerini karşılaması isteniyordu. Ölçüt o kadar katıydı ki, iki kutbun belirtilerini birlikte yaşayan birçok kişi bu kategoriye giremiyordu. DSM-5 bu nedenle kategoriyi kaldırdı ve yerine karma belirtileri daha geniş tanımlayabilen karma özellikler belirleyicisini getirdi. Bunun bütün sınıflandırmalar için geçerli olmadığını eklemek gerekir: Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11’i bipolar bozukluk altında karma dönem kategorisini koruyor.
Huzursuz seyreden bir manik dönem dışarıdan neşeye hiç benzemez. Tahammülsüzlük, en küçük engelde parlama, sürekli bir gerginlik hâli, hatta kavgacılık öne çıkar. Kişi kendini iyi hissetmediği gibi, çoğu zaman rahatsız hisseder. Çevre bunu genellikle “sinirlilik”, “stres”, “huysuzluk” ya da “geçimsizlik” diye okur — yani bir hastalık dönemi olarak değil, bir karakter özelliği olarak. Bipolar bozuklukta belirtilerin başlangıcı ile ruh sağlığı hizmetiyle ilk temas arasında çoğu zaman uzun bir gecikme olduğu, doğru tanının ise çoğu kez yıllar sonra konabildiği biliniyor. Gecikmenin tek bir nedeni yok; ama neşeli görünmeyen bir manik dönemin hastalık olarak okunmaması bu etkenlerden biri olabilir.
Fark edilmesi en zor belirti: bozulan yargı
Manide yargı ve içgörü belirgin biçimde bozulabilir; bu değişiklik, yakınların fark edebileceği önemli uyarı işaretlerinden biridir. Kişi kendini olağandışı yetenekli ya da özel görebilir; büyük paralar harcayabilir, ani kararlarla iş ya da ilişki bitirebilir, normalde almayacağı riskleri alabilir. Bu kararların ortak yanı, o an içeriden bakınca son derece mantıklı görünmeleridir. Manik dönemdeki kişi genellikle bir sorun yaşadığını düşünmez; sorunu görenler yakınlarıdır. Dönemin çevre tarafından fark edilmesinin bu kadar belirleyici olmasının nedeni de budur.
Bir belirti özellikle sık karıştırılır: uyku ihtiyacının azalması, uykusuzlukla aynı şey değildir. Uykusuz kalan biri gün içinde yorulur, dikkati dağılır, uyumayı ister. Manik dönemde ise kişi üç saat uyuyup dinlenmiş hissedebilir ve uyuma isteği duymayabilir. Uykunun kişiye “yetiyor” gibi görünmesinin başlı başına bir uyarı olduğu az sayıda durumdan biridir bu (bkz. ““Az Uyku Bana Yetiyor” Doğru mu?”).
Ağır seyreden dönemlerde tabloya psikotik belirtiler eklenebilir — büyüklük sanrıları, kimi zaman işitsel yaşantılar. Bu, tanının değiştiği anlamına gelmez; psikoz tek bir hastalığa özgü bir belirti değildir (bkz. “Şizofreni Hakkında En Yaygın 5 Yanlış”).
“Yaratıcı dönem” anlatısı ne kadar doğru?
Manik dönemin üretkenlikle birlikte anıldığı köklü bir anlatı var. Sanatçı ve yazar biyografilerinden beslenen bu anlatının bilimsel karşılığı ise düşünüldüğü kadar net değil.
Eski çalışmaların önemli bir bölümü küçük, seçilmiş ya da geriye dönük örneklemlere dayanıyordu; literatürü 2010’ların başında gözden geçirenler ikna edici bir ilişki bulunmadığı sonucuna varmış ve büyük nüfus çalışmaları istemişti. O çalışmalar yapıldı; tablo basit çıkmadı. Danimarka’da 1995-2015 arasında işgücünde yer almış iki buçuk milyonu aşkın kişinin idari kayıtlarına dayanan bir inceleme, bipolar bozukluğu olan kişilerin müzisyenlikte nüfusa göre daha fazla, yaratıcı meslekler bir bütün olarak ele alındığında ise daha az yer aldığını buldu. Aynı çalışmanın asıl dikkat çekici bulgusu ise başkaydı: bipolar bozukluğu olan kişilerin sağlıklı kardeşleri yaratıcı mesleklerde belirgin biçimde daha fazla yer alıyordu. Aynı çalışma kendi sonucunu İsveç kayıtlarına dayanan önceki bulgularla karşılaştırıyor ve orada örüntünün başka türlü çıktığını belirtiyor: tanı alanlar yazarlıkta öne çıkıyor, müzisyenlikte çıkmıyordu.
Birlikte okunduğunda anlatının zayıf yeri görünüyor: sonuç, yaratıcılığın nasıl tanımlandığına ve hangi ülkenin kayıtlarına bakıldığına göre değişiyor; ilişkinin bir kısmı hastalığı taşımayan akrabalarda da göründüğü için manik dönemin kendisinin üretkenliği doğurduğu sonucu çıkmıyor. Üretkenlikle ilişkilendirilen özellikler zaten daha çok maninin hafif biçimi olan hipomani üzerinden tartışılıyor — bu da hipomanik bir dönemin toplam üretkenliği artırdığının gösterildiği anlamına gelmez. Tam manik dönemde işlevsellik korunmaz; dağılır.
Bu anlatının somut bir zararı var: kişi tedaviyi “kıvılcımını kaybetmek” diye görebilir ve yardım almayı erteleyebilir. Benzer bir kaygı başka alanlarda da karşımıza çıkar (bkz. “Antidepresanlar Kişiliği Değiştirir mi?”).
Ne zaman beklenmez
Cevap kısa: manik dönemden şüpheleniliyorsa beklenmez. Klinik kılavuzlar bu konuda nettir — mani şüphesinin kendisi, ivedi bir uzman ruh sağlığı değerlendirmesi için yeterli sayılır; belirtilerin ağırlaşması beklenmez. Psikotik belirtilerin eklenmesi, kişinin kendisi ya da çevresi için risk oluşturması, ağır huzursuzluk ya da kişinin güvenliğini sağlayamayacak ölçüde bozulmuş bir yargı varsa durum ayrıca acildir. Acil durumlarda 112 aranmalıdır.
Karma özellikler taşıyan dönemler ayrıca dikkat ister. Yüksek enerjinin çökkün bir ruh hâliyle bir arada bulunduğu bu tablolar çalışmalarda daha ağır bir seyirle ve intihar riskiyle ilişkilendiriliyor; bu riskin ne kadarının eşlik eden çökkünlükten bağımsız olduğu ise henüz açık değil. Uygulamada değiştirdiği bir şey yok: yakınların “nasılsa neşeli görünüyor” diye rahatlamaması gereken dönem tam olarak budur.
Sonuç
Manik dönemi yalnızca aşırı mutluluk olarak düşünmek, onu tanınmaz hâle getiriyor. Dönemin ölçüsü yalnızca duygunun yönü değil, sistemin hızlanması; yargı ve içgörüdeki bozulma da klinik açıdan önemli uyarı işaretlerinden. Huzursuzluk, öfke ve gerginlik maninin istisnası değil, sık görülen yüzü. Bunu bilmek, bir yakınında “son zamanlarda çok sinirli” diye tarif edilen bir değişimi başka türlü okuyabilmek anlamına geliyor. Bipolar bozukluğun tanısı, tipleri ve nasıl konduğu ayrı bir konu (bkz. “Bipolar Bozukluk “Ani Ruh Hali Değişimi” midir?”). Ailesel yatkınlık tartışması için bkz. “Ruhsal Hastalıklar Kalıtsal mıdır?”.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve hiçbir biçimde tanı ya da tedavi önerisi değildir. Manik dönem, değerlendirmesi ve tedavisi hekim gerektiren bir durumdur; burada anlatılanlardan yola çıkarak kendinize ya da bir yakınınıza tanı koymaya çalışmayın. Kendinizde ya da yakınınızda bu yazıda tarif edilene benzer bir değişim gözlüyorsanız bir psikiyatri hekimine başvurun; hangi uzmana başvurmanız gerektiğinden emin değilseniz bkz. “Psikolog, Psikiyatrist, Psikoterapist: Farkları Nedir?” yazısı yol gösterebilir. Acil durumlarda 112’yi arayın.
İleri okuma / kavramsal kaynaklar:
Karma durumlar kavramının kökeni için Emil Kraepelin’in duygudurum dönemlerini bir yelpaze olarak ele alan sınıflandırması; çağdaş karma özellikler tartışması için Hagop Akiskal’ın duygudurum yelpazesi üzerine çalışmaları. Etkinlik-enerji koşulunun eklenmesi ve karma epizod kategorisinin yerini karma özellikler belirleyicisine bırakması için DSM-5, karma dönem kategorisinin korunduğu sınıflandırma için ICD-11. Mani ve yaratıcılık anlatısı için Kay Redfield Jamison’ın çalışmaları ile Goodwin ve Jamison’ın kapsamlı derlemesi; bu literatürün yöntem sınırlılıkları ve güncel tablo için İsveç ve Danimarka nüfus kayıtlarına dayanan büyük örneklemli çalışmalar — özellikle Kyaga ve arkadaşlarının İsveç kayıtlarına dayanan incelemesi ile Biasi, Dahl ve Moser’in Danimarka nüfus verisini kullanan çalışması.
