Konu arşivi
Bir tanı çalışabilirliğin ölçüsü değildir: işlev aynı tanı içinde geniş dağılır, destekli istihdam denemeleri doğru düzenlemeyle işe girme olasılığını katlar ve Türkiye'de kanun kota ile makul düzenleme diye iki ayrı kapı tanımlar, rapor eşiği yalnızca birincisinin koşuludur.
Psikolojik güvenlik standarttan feragat etmek değildir; kavramın gözlenen ilk etkisi gevşeme değil, sorunun görünür hâle gelmesidir. Kanıtı gerçektir ama piyasadaki manşet sayılarından zayıftır; ölçtüğü şey de çalışanın mutluluğu değil, kötü haberin yukarı çıkıp çıkmadığıdır.
Burç yorumlarının "tam beni anlatıyor" hissi vermesi bir bilmece değil: metin hemen herkese uyacak biçimde yazılıyor, kişiye özel sanılarak okunuyor, tutan kısımlar hatırlanıp tutmayanlar unutuluyor; asıl soru tarifin size uyup uymadığı değil, sizi başkasından ayırıp ayırmadığı.
Psikoloji bulguları çoğu zaman "insanlar şöyle davranır" diye aktarılıyor, ama örneklemlerin büyük çoğunluğu birkaç Batılı ülkeden geliyor ve bu grup bazı ölçümlerde ortalamayı değil dağılımın ucunu temsil ediyor; bir bulgunun kime kadar uzandığı, bulgunun kendisinin bir parçası.
Ağır ruhsal rahatsızlığı olan kişiler toplumdaki şiddet suçlarının yaklaşık yirmide biriyle ilişkili; ilişkinin önemli bir bölümü eşlik eden madde kullanımıyla açıklanıyor ve aynı grup mağdur olma tarafında belirgin biçimde daha kalabalık. Tehlikelilik algısı ise bu ölçüyle hiçbir orantı içinde değil.
"Para mutluluk getirmez" ile "parası olanın derdi olmaz" aynı hatayı yapıyor: ilişkinin var olup olmadığını tartışıyorlar, oysa asıl mesele biçimi. Gelir arttıkça iyi oluş artıyor ama oransal olarak; yoksunluk söz konusu olduğunda ise tartışma biter. Türkiye verisi karşılaştırmanın ağırlığını gösteriyor.
"El âlem ne der" bir zayıflık değil: ölçümler utancın yoğunluğunun, kişinin başkalarının gözünde ne kadar değer kaybedeceğine dair beklentiyi yakından izlediğini gösteriyor. Değişen şey mekanizma değil, defterin kime ait olduğu — ve en yüksek bedeli tam da bu dışsal biçim ödetiyor.
"Klasik Dunning-Kruger" cümlesinin üç sorunu var: etki bunu söylemiyor, internetteki o meşhur "Aptallık Dağı" grafiği makalede hiç yok, ve etkinin kendisi de istatistiksel bir yan ürün olabileceği gerekçesiyle hâlâ tartışılıyor. Peki 1999'daki çalışma gerçekte ne buldu?
Zorbalık iki çocuk arasında geçen bir mesele değil, bir grup ürünü: Salmivalli'nin katılımcı rolleri çerçevesi, ödülü seyircinin verdiğini gösteriyor. Aynı özellikteki çocuk, zorbalığın pekiştirildiği sınıfta hedef oluyor, karşı çıkıldığı sınıfta olmuyor. Peki okul ne yapabilir, ne yapamaz?
Psikoloji bulguları duyulduktan sonra bariz gelir; oysa bulgunun tersi de aynı derecede bariz gelirdi. Lazarsfeld'in 1949'da kurduğu tuzaktan Fischhoff'un "sinsi determinizm" deneylerine: sonradan bariz görme yanlılığı nasıl işliyor ve "zaten biliyordum" hissi bize neye mal oluyor?
Stanford Hapishane Deneyi, insanların rollerine teslim olduğunu kanıtlamadı; kontrol grubu yoktu, örneklem yanlıydı, gardiyanlar yönlendirilmişti ve çalışma hiç tekrarlanmadı: bu yazı arşiv kayıtlarının ne gösterdiğini, farklı sonuç veren yeniden kurgulamayı ve geriye ne kaldığını anlatıyor.
"İletişimin % 93'ü beden dilidir" cümlesi, dar kapsamlı bir deneyin evrensel bir yasaya dönüştürülmesiyle doğmuş bir efsanedir; sözsüz ipuçları güçlüdür ama sabit anlamlı bir şifre değildir. Bu yazıda ünlü 7-38-55 oranının gerçekte neyi ölçtüğünü, beden dilinin ne yapıp ne yapamadığını ele alıyoruz.