Konu arşivi
“Alfa erkek” bilimsel bir kişilik tipi değildir. Sözcük birlikte tutulan yabancı kurtların gözleminden çıktı; doğadaki tipik sürünün bir aile olduğu gösterildi. Kişilik ölçümünde alfa tipi yoktur; baskınlık sürekli bir boyuttur ve etki elde etmenin ölçülmüş iki yolundan yalnızca biridir.
Türkçede haset ile gıpta için iki ayrı sözcük var ve gündelik dil onları ahlaken ayırmış: gıpta masum, haset ayıp. Oysa alan hasedin iki türü mü olduğunu, yoksa tek bir acının iki yolu mu olduğunu hâlâ tartışıyor — ve Türkçenin fazladan sözcüğü tartışmayı çözmüyor, iki tarafa da örnek veriyor.
Bir tanı çalışabilirliğin ölçüsü değildir: işlev aynı tanı içinde geniş dağılır, destekli istihdam denemeleri doğru düzenlemeyle işe girme olasılığını katlar ve Türkiye'de kanun kota ile makul düzenleme diye iki ayrı kapı tanımlar, rapor eşiği yalnızca birincisinin koşuludur.
Psikolojik güvenlik standarttan feragat etmek değildir; kavramın gözlenen ilk etkisi gevşeme değil, sorunun görünür hâle gelmesidir. Kanıtı gerçektir ama piyasadaki manşet sayılarından zayıftır; ölçtüğü şey de çalışanın mutluluğu değil, kötü haberin yukarı çıkıp çıkmadığıdır.
Burç yorumlarının "tam beni anlatıyor" hissi vermesi bir bilmece değil: metin hemen herkese uyacak biçimde yazılıyor, kişiye özel sanılarak okunuyor, tutan kısımlar hatırlanıp tutmayanlar unutuluyor; asıl soru tarifin size uyup uymadığı değil, sizi başkasından ayırıp ayırmadığı.
Psikoloji bulguları çoğu zaman "insanlar şöyle davranır" diye aktarılıyor, ama örneklemlerin büyük çoğunluğu birkaç Batılı ülkeden geliyor ve bu grup bazı ölçümlerde ortalamayı değil dağılımın ucunu temsil ediyor; bir bulgunun kime kadar uzandığı, bulgunun kendisinin bir parçası.
Ağır ruhsal rahatsızlığı olan kişiler toplumdaki şiddet suçlarının yaklaşık yirmide biriyle ilişkili; ilişkinin önemli bir bölümü eşlik eden madde kullanımıyla açıklanıyor ve aynı grup mağdur olma tarafında belirgin biçimde daha kalabalık. Tehlikelilik algısı ise bu ölçüyle hiçbir orantı içinde değil.
"Para mutluluk getirmez" ile "parası olanın derdi olmaz" aynı hatayı yapıyor: ilişkinin var olup olmadığını tartışıyorlar, oysa asıl mesele biçimi. Gelir arttıkça iyi oluş artıyor ama oransal olarak; yoksunluk söz konusu olduğunda ise tartışma biter. Türkiye verisi karşılaştırmanın ağırlığını gösteriyor.
"El âlem ne der" bir zayıflık değil: ölçümler utancın yoğunluğunun, kişinin başkalarının gözünde ne kadar değer kaybedeceğine dair beklentiyi yakından izlediğini gösteriyor. Değişen şey mekanizma değil, defterin kime ait olduğu — ve en yüksek bedeli tam da bu dışsal biçim ödetiyor.
"Klasik Dunning-Kruger" cümlesinin üç sorunu var: etki bunu söylemiyor, internetteki o meşhur "Aptallık Dağı" grafiği makalede hiç yok, ve etkinin kendisi de istatistiksel bir yan ürün olabileceği gerekçesiyle hâlâ tartışılıyor. Peki 1999'daki çalışma gerçekte ne buldu?
Akran zorbalığı iki çocuk arasında geçen bir mesele değil, bireysel özelliklerle birlikte işleyen bir grup süreci. Risk özellikleri ile maruz kalma arasındaki ilişki, zorbalığın pekiştirildiği ve savunmanın düşük olduğu sınıflarda en güçlü. Okul programları ne kadar işe yarıyor?
Psikoloji bulguları duyulduktan sonra bariz gelir; oysa bulgunun tersi de aynı derecede bariz gelirdi. Lazarsfeld'in 1949'da kurduğu tuzaktan Fischhoff'un "sinsi determinizm" deneylerine: sonradan bariz görme yanlılığı nasıl işliyor ve "zaten biliyordum" hissi bize neye mal oluyor?