Oku · Dinle · İzle
Psikoloji, insan davranışı ve ruh sağlığı üzerine kısa, anlaşılır ve kaynaklı içerikler.
"Kaygılıysan kahveyi kes" öğüdü, herkes için aynı şeyi yapan bir madde varmış gibi veriliyor. Oysa etkiyi belirleyen doz, kişinin yıkım hızı, olağan tüketimi, beklentisi ve uykusuna dokunup dokunmadığı. Kullanışlı soru "kahve kaygı yapar mı" değil, sizde ne kadarı neyi değiştiriyor.
"Üzerine gitme, büyütürsün" ile "adını koy, sakinleşirsin" birbirine zıt ama ikisi de fazla kesin. Duyguyu adlandırmak bazı koşullarda tepkiyi yumuşatıyor, bazılarında hiçbir şey değiştirmiyor, bazı deneylerde bildirilen sıkıntıyı artırıyor. Adlandırma bir sakinleşme düğmesi değil.
"Kıskanmıyorsa sevmiyordur" cümlesi kıskançlığı sevginin ölçüsü sayıyor. Oysa kıskançlıkla en tutarlı biçimde birlikte giden şey sevginin gücü değil, kişinin kendini ne kadar güvende hissettiği. Gerçek bir tehdide verilen tepkiyle, ortada bir şey yokken süren kuşkuculuk da aynı şey değil.
"Para mutluluk getirmez" ile "parası olanın derdi olmaz" aynı hatayı yapıyor: ilişkinin var olup olmadığını tartışıyorlar, oysa asıl mesele biçimi. Gelir arttıkça iyi oluş artıyor ama oransal olarak; yoksunluk söz konusu olduğunda ise tartışma biter. Türkiye verisi karşılaştırmanın ağırlığını gösteriyor.
Çocuk oyunu çoğu zaman gerçek işin arasına sıkıştırılan bir boşluk sayılır. Oysa çocuk oyunda sembolik düşünmeyi, kendi isteğini bir kurala tabi kılmayı ve akranıyla anlaşmayı çalışıyor. Oyunun boş olmadığını söylemek için ona zekâ artırıcı bir güç yüklemek gerekmiyor.
Manik dönem çoğu zaman neşeli ve üretken bir evre olarak anlatılır. Oysa dönemlerin önemli bir bölümü öfke ve gerginlikle seyreder; ayırt edici olan duygunun yönü değil, artan etkinlik ve bozulan yargıdır. Maninin neden bu kadar sık gözden kaçtığını ve değerlendirmenin neden ertelenmemesi gerektiğini anlatıyoruz.
Yastığın altına ses kaydı koymak, kulaklıkla uyumak, "uykunuzda dil öğrenin" diyen uygulamalar. Uykuda ders çalışılmıyor — ama "uyuyan beyin hiçbir şey öğrenmez" de artık doğru değil. Peki uyuyan beyin ne yapabiliyor ve uykunun öğrenmedeki asıl işi ne?
Bir test doldurup "meğer ben yüksek hassasiyetli bireymişim" demek yaygınlaştı. Yaşantılar gerçek — soru onların gerçekliği değil: insanlar bu özellik bakımından hassas olanlar ve olmayanlar diye ikiye ayrılıyor mu? Ölçek neyi ölçüyor, sınır nerede duruyor ve neden bir türlü durmuyor?
Bu yazı depresyonu olan için değil, yanındaki için. "Herkesin derdi var", "biraz hareket et", "ne olursa ara" — iyi niyetle kurulan cümlelerin çoğu neden ters teper? Ne söylenir, ne söylenmez, ve sorulması en zor soru nasıl sorulur?
"EMDR yaptır, birkaç seansta siler" ile "parmak takip ettirerek travma mı geçer" arasında sıkışmış bir yöntem. Travma sonrası stres bozukluğunda işe yaradığı sağlam biçimde gösterildi. Peki neden işe yarıyor ve yönteme adını veren göz hareketlerinin bunda payı ne kadar?
Hatırlamak, bir kaydı açmak değil; her seferinde o anı yeniden kurmaktır. Challenger'dan 11 Eylül'e uzanan izlem çalışmaları, en emin olduğumuz anıların bile yıllar içinde kaydığını, güvenin ise düşmediğini gösteriyor. Peki bu, belleğe hiç güvenilmez mi demek? Kamera benzetmesinin nesi yanlış?
Tanı ölçütleri gerçekten genişledi: yas istisnası 2013'te kaldırıldı, 2022'de uzamış yas bozukluğu eklendi. Ama sınır tek yöne gitmiyor — 1980'de nevroz kategorisi silindi, 2013'te Asperger tanısı birleştirildi. "Normal"in sınırı bulunmuyor, çiziliyor; ve ölçütün kendisi bile bir kısmını kültüre bırakıyor.