Yazar
Manik dönem çoğu zaman neşeli ve üretken bir evre olarak anlatılır. Oysa dönemlerin önemli bir bölümü öfke ve gerginlikle seyreder; ayırt edici olan duygunun yönü değil, artan etkinlik ve bozulan yargıdır. Maninin neden bu kadar sık gözden kaçtığını ve değerlendirmenin neden ertelenmemesi gerektiğini anlatıyoruz.
Yastığın altına ses kaydı koymak, kulaklıkla uyumak, "uykunuzda dil öğrenin" diyen uygulamalar. Uykuda ders çalışılmıyor — ama "uyuyan beyin hiçbir şey öğrenmez" de artık doğru değil. Peki uyuyan beyin ne yapabiliyor ve uykunun öğrenmedeki asıl işi ne?
Bir test doldurup "meğer ben yüksek hassasiyetli bireymişim" demek yaygınlaştı. Yaşantılar gerçek — soru onların gerçekliği değil: insanlar bu özellik bakımından hassas olanlar ve olmayanlar diye ikiye ayrılıyor mu? Ölçek neyi ölçüyor, sınır nerede duruyor ve neden bir türlü durmuyor?
Bu yazı depresyonu olan için değil, yanındaki için. "Herkesin derdi var", "biraz hareket et", "ne olursa ara" — iyi niyetle kurulan cümlelerin çoğu neden ters teper? Ne söylenir, ne söylenmez, ve sorulması en zor soru nasıl sorulur?
"EMDR yaptır, birkaç seansta siler" ile "parmak takip ettirerek travma mı geçer" arasında sıkışmış bir yöntem. Travma sonrası stres bozukluğunda işe yaradığı sağlam biçimde gösterildi. Peki neden işe yarıyor ve yönteme adını veren göz hareketlerinin bunda payı ne kadar?
Hatırlamak, bir kaydı açmak değil; her seferinde o anı yeniden kurmaktır. Challenger'dan 11 Eylül'e uzanan izlem çalışmaları, en emin olduğumuz anıların bile yıllar içinde kaydığını, güvenin ise düşmediğini gösteriyor. Peki bu, belleğe hiç güvenilmez mi demek? Kamera benzetmesinin nesi yanlış?
Tanı ölçütleri gerçekten genişledi: yas istisnası 2013'te kaldırıldı, 2022'de uzamış yas bozukluğu eklendi. Ama sınır tek yöne gitmiyor — 1980'de nevroz kategorisi silindi, 2013'te Asperger tanısı birleştirildi. "Normal"in sınırı bulunmuyor, çiziliyor; ve ölçütün kendisi bile bir kısmını kültüre bırakıyor.
"El âlem ne der" bir zayıflık değil: ölçümler utancın yoğunluğunun, kişinin başkalarının gözünde ne kadar değer kaybedeceğine dair beklentiyi yakından izlediğini gösteriyor. Değişen şey mekanizma değil, defterin kime ait olduğu — ve en yüksek bedeli tam da bu dışsal biçim ödetiyor.
Öfke nöbeti bir terbiye sonucu değil, gelişimsel bir dönem: okul öncesi çocukların yüzde 83,7'sinde görülüyor, nöbetin içindeki öfke ilk saniyelerde tepe yapıp sönüyor, ve sonda gelen ağlama numara değil sıkıntının kendisi — ama bakım verenin tepkisi davranış örüntüsünü yine de değiştirebiliyor.
Deprem gerçek bir tehlike, ama sürekli tetikte olmak hazırlık üretmiyor: araştırmalar tehlikeye özgü kaygı ile hazırlık arasında çoğu zaman ters yönlü bir ilişki buluyor, ve farkı yapan şey kişinin elinden bir şey geldiğine inanıp inanmaması; kontrol davranışı ise hazırlığın yerine geçiyor, yerini tutmuyor.
Sevgi dilleri testi bir uyum ölçümü değil: zorunlu seçim biçimi sıralamayı kendisi üretiyor, insanlar beş dili de yüksek puanlıyor ve birincil dilleri eşleşen çiftlerin daha doyumlu olduğuna dair güvenilir bir bulgu yok; işe yarayan şey sınıflandırma değil, karşı tarafın neye ihtiyaç duyduğunu sormak.
Gündelik dilde "savunma mekanizması yapıyorsun" bir suçlama. Oysa on yıllar süren bir izleme çalışması tersini gösterdi: mizah, öngörü ve özgecilik gibi olgun savunmalar, iyi bir hayatın en güçlü yordayıcıları arasındaydı. Soru hangisini kullandığınız — kullanıp kullanmadığınız değil.